"O blog da SAGA"

1. ARTIGOS

FOL DE VELENO. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza, Nº 2. Ano 2012

Estamos a piques de publicar o Fol de Veleno 2016 e para ir abrindo boca aquí tendes para consulta online ou descargar gratuita e a todo color o nº2 de “Fol de Veleno. Anuario de Antropoloxía e Historia de Galiza”.


Con Juán Antonio Marín, no Descanso dos lares, experimentando para comprendermos ou o home e o sílex.

Miguel Losada SAGA

Esta fin de semana estivemos no excelente establecemento El Descanso de los Lares, ó norte de Segovia onde Juan Antonio Martín de Espinosa, da empresa Silex Arqueología y Gestión del Patrimonio S.L., desenvolveu maxistralmente o seu curso sobre o traballo do silex no solutrense. A excepcional calidade deste profesional andivo á par ca dos responsables desta casa de turismo rural sita nun interesantísimo entorno da bisbarra da Campiña segoviana. Petróglifos sobre xistos, fortalezas do seculo V e outras elementos da cultura local foron o trasfondo desta actividade que axuda, mediante a práctica, a comprender mellor, moito mellor, a realidade cultural das sociedades europeas pretéritas o cal resulta fundamental á hora de coñecer mellor a nosa realidade antropolóxica. Compañeiros de Aragón, Euskadi e Andalucía covertiron a nosa estancia nunha oportunidade excepcional. Moitas grazas a todos!

Juan Antonio Marín traballando. Foto SAGA 2104

Juan Antonio Marín traballando. Foto SAGA 2104

 

Nos primeiros milenios do denominado paleolítico superior as sociedades humanas que integraban ós nosos devanceiros ocuparon o continente europeo. As características das súas culturas son pouco coñecidas, apenas intuídas. Entre os escasos datos dispoñibles que permitan unha aproximación á súa realidade cultural están aqueles que poden tirarse dos obxectos daquela época recuperados actualmente e dentro do seu contexto. Neste sentido resultan fundamentais os utensilios líticos – e doutra caste –  que puideron ser estudados sobre unha base antropolóxica e co auxilio das técnicas arqueolóxicas.

O famoso cabalo do Xacemento de Domingo García. Emblema da bisbarra da "Campiña". Norte de Segovia.

O famoso cabalo do Xacemento de Domingo García. Emblema da bisbarra da “Campiña”. Norte de Segovia.

Hai uns corenta mil anos os grupos humanos dos que descendemos contribúen ca súa presenza á diversidade cultural do vello continente. Colonizan o medio mediante o despregue dunha gran capacidade de adaptación. Neste período de tempo, duns trinta mil anos, o solar europeo é a escena dunha rexionalización cultural na que non deberon fallar os fenómenos de aculturación que tanto interesan á antropoloxía e que implicaron tanto á nosa liñaxe como á da outra especie humana que habitaba este continente do cal era autóctona: os neandertais.

Xurdiu así o concepto de culturas transicionais,  circunscritas a territorios concretos; integradas en biocenoses relativamente restrinxidas ; solapadas entre si no tempo e no espazo bio-xeográfico da xélida Europa; con xeitos de manifestación diferentes segundo se trate dos grandes espazos abertos da Europa central e oriental ou da Europa Atlántica; con xeitos de manifestación diferenciados, tamén, nos alicerces desas culturas e no cabo das mesmas.

Diversidade cultural na que eses outros humanos que non eran coma nos, os neandertais, deberon xogar un rol decisivo precisamente no xurdimento de todo este panorama cabo do cal, e logo duns cen mil anos como pouco, as sociedades de cazadores e recolledores foron deixando paso ós derradeiros nómades e despois á produción de alimentos.

O paleolítico superior foi un período de grande diversificación cultural, o mundo comezaba a transformarse no mundo da xente. No mundo do antropolóxico por excelencia.

Isto pode verse tanto pola pegada que deixou o incremento da poboación, cunha intensa habitación de covas e palas  como por aquela diferenciación daquelas culturas entre si.

O seu universo simbólico ficou en parte dispoñible para nos mediante os gravados e pinturas ou tamén nos novos estilos funerarios, colectivos e rodeados dun rico contexto fúnebre que da conta da existencia dunha intensa reflexión sobre a transcendencia.

Preparación das pre-formas líticas. Foto SAGA 2014

Preparación das pre-formas líticas. Foto SAGA 2014

Unha destas culturas ou sociedades mais conspicuas de todo o paleolítico superior  foi precisamente aquela relacionada ca fase denominada Solutrense,  na honra da poboación francesa de Soloutré. Uns milleiros de anos antes e despois do ano 20 mil antes do hoxe e solapada ca primeira gran globalización cultural europea, – o denominado Gravetiense – xurde dalgún xeito o que debeu ser unha nova maneira de relacionarse e percibir o mundo. A brillantez  desta novidade cultural pode tirarse do virtuosismo e sofisticación do instrumental feito en pedra por estas comunidades que ocuparon o norte e leste da  península ibérica, nas zonas próximas á costa, e o sur da actual Francia. O dominio das técnicas do traballo da pedra para facer utensilios para á caza e demais actividades é abraiante, tanto que na nosa opinión esas persoas estiveron en disposición de facer do traballo lítico un arte cunha grande carga simbólica.

Xacemento de Domingo García, Segovia. Foto SAGA 2014

Xacemento de Domingo García, Segovia. Foto SAGA 2014

Para testar esa hipótese acudimos a aprender os rudimentos desta sofisticada técnica das mans dun dos grandes especialistas nestas habilidades: Juán Antonio Marín, un verdadeiro coñecedor do mundo paleolítico e especialmente no tocante ó traballo do sílex e a tecnoloxía relacionada con el.  Marín é un reputado experto deste tema e un referente de primeira orde para o coñecemento daquelas sociedades.

Sala de traballo solutrense. Foto SAGA 2014

Sala de traballo solutrense. Foto SAGA 2014

Cando soubemos do curso que este profesional ía impartir no excelente establecemento, segoviano El Descanso de los Lares, moi próximo a un importantísimo xacemento de gravados rupestres que inclúen obras solutrenses, aló nos fomos.

Xacemento de Domingo García, estudado polo colaborador da SAGA e arqueólogo do CSIC Manuel Santos Estévez. Foto SAGA 2014

Xacemento de Domingo García, estudado polo colaborador da SAGA e arqueólogo do CSIC Manuel Santos Estévez. Foto SAGA 2014

Quixemos pois, e tal como di Marín “experimentar para comprender”. Comprender algo do mundo simbólico daquela xente; a súa sofisticación ideolóxica manifestada no requintado das producións que chegaron até hoxe. O seu esplendor no medio dun dos intervalos mais duros do clima europeo. Fronte os desafíos extremos a cultura foi a solución.

Iñaki e Juán traballando na extración de láminas por presion sobre nucleo. Foto SAGA 2014

Iñaki e Juán traballando na extración de láminas por presion sobre nucleo. Foto SAGA 2014

En Galicia o xacemento de Valverde, preto de Monforte de Lemos está considerado unha mostra que, unha vez mais, relaciona a Galicia, e dende tempos moi remotos como vemos, co resto dos grandes contextos ideolóxicos  do continente. Un lugar dende o cal sobrevivir fronte á desolación glacial e contribuír a crear novos proxectos culturais.

Obras de Juan A. Marín. Foto SAGA 2014.

Obras de Juan A. Marín. Foto SAGA 2014.

Web de El Descanso de los Lares

http://segoviacasarural.es/?page_id=19

 

Web de Juan António Marín de Espinosa

http://tallarsilex.com/didactica/

 

O xacemento de Valverde, preto de Monforte de Lemos

http://e-spacio.uned.es/revistasuned/index.php/ETFI/article/view/5379

http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2880269&orden=239786&info=link

 


Arséns Blondín e A Casa do Comediante en Cerdeira. Ou o caso do home que andou polo aire.

fachada_01

Artigo de Miguel Losada, Secretario da Sociedade Antropolóxica Galega SAGA, publicado en “SAGA. Revista electrónica de investigación”. Outubro 2014.

ENTIDADE EDITORA: Sociedade Antroplóxica Galega (SAGA)

LUGAR DE EDICIÓN: Galicia (edición dixital)

ISSN: 2254-5964

LIGAZÓN: http://issuu.com/cadernodecampo/docs/blond__n_post14_4_/0


Os outros Portalén. Trilitos, unha nova expresión do megalistismo?

Artigo do antropólogo Rafael Quintía publicado en “SAGA. Revista electrónica de investigación”. Ano 2014.  

ENTIDADE EDITORA: Sociedade Antroplóxica Galega (SAGA)

LUGAR DE EDICIÓN: Galicia (edición dixital)

ISSN: 2254-5964

LIGAZÓN:

//e.issuu.com/embed.html#4321997/9817233


Os petróglifos de Sandín e o camiño do sol ou o porqué dos cadelos que corren atrás dos carros.

SAM_1959

Miguel Losada SAGA

A mediados do ano 2013 na SAGA tivemos coñecemento da existencia dunha interesante zona cun importante corpus de tradicións locais inda vixente. Ademais parte deste sistema mítico estaba, segundo os nosos informantes locais, asociada con varios petróglifos inéditos. Tratábase dos montes inmediatos a Sandín, parroquia de Flariz no concello de Monterrei, Ourense.

Un dos nosos primeiros obxectivos sería a localización e fotografado dun panel granítico que contiña, segundo nos informaran, o denominado petróglifo do Sugarrido no emprazamento do mesmo nome, ás aforas da localidade.

Agardabamos poder ir, nas seguintes semanas, acompañados por algunha xente de Sandín para que nos levasen á fonte da Moura e a outros prometedores lugares nos que poder escoitar de primeira man os relatos asociados.

Pouco despois aconteceu o monstruoso incendio do mes de agosto daquel ano, polo que tanta angustia e carraxe experimentarían as xentes desta parte do planalto do Larouco, entre eles os de Sandín.

Fotos do incendio

http://pedroarmestre.photoshelter.com/gallery/2013-08-24-SPAIN-FOREST-FIRE-CUALEDRO-SANDIN/G0000FIvdhCNRVcE/C00009phPFW6A2rU

Nova do incendio

http://www.europapress.es/sociedad/noticia-incendio-cualedro-ourense-afecta-alrededor-1100-hectareas-llega-portugal-20130825101802.html

http://www.calamar2.com/2013/08/24/el-incendio-de-cualedro-el-mas-grande-de-galicia-este-ano/

Por elo, non foi até un mes despois cando puidemos achegármonos por aquelas alturas cubertas de cinsa máis propias de Mordor que da magnífica paisaxe galega. A escena era deprimente, e a preocupación aumentou cando comezamos a ver un dos máis lamentables efectos do lume no monte.

SAM_1945

Pedras estonadas pola acción do lume de alta intensidade. Foto SAGA 2013

Percorremos a zona, devida daquela nunha antesala do inferno, xunto cun natural de Sandín, Manuel Atanes Góméz – ó que lle agradecemos os seus coñecementos, informacións e compaña – que nos levou até a Fonte da Moura e tamén ó lugar do Sugarrido onde xa non demos atopado o petróglifo que iamos procurar, pode que xa desaparecido polos sucesivos lumes que teñen afectado nas derradeiras décadas do XX ó monte galego, abandonado e, o que é peor, infravalorado.

SAM_1953

Valos de pedra nos montes de Sandín. Foto SAGA 2013

SAM_1948SAM_1947

Panel pétreo do Sugarrido, Sandín, Monterrei, Ourense. diversas zonas danadas de diferentes xeitos. Foto SAGA 2013

Algo abatidos e sa de volta cara Sandín, Manolo, o noso guía propuxo achegarse até o lugar de O Penedo do Mouro, polo que atravesa un importante camiño Norte-Sur.

Da importancia do sitio daba conta o feito de que nel era onde situaba a tradición local a manifestación discontinua dun “vella” que pode ser vista no alto dos penedos. Vestida con algo semellante  a unha capa de burel marca coa súa presenza a existencia dun inveterado contido simbólico e, xa que logo, encriptado.

O chegar a un outeiro, nun valo de pedra vimos as primeiras e familiares marcas dunha antiga vinculación co territorio.

SAM_1958SAM_1957

“Ferraduras” nas rochas do camiño. Posible reutilización ou nova sintaxe a partires dun vello motivo?

O que non contabamos foi atopármonos diante do que, inmediatamente, percibimos como algo novo para nós.

SAM_1961SAM_1960SAM_1959

As novas figuras fotografadas pouco despois do incendio en 2013. Fotos SAGA 2013

Esta mesma idea, a novidade implícita, foi referendada tralas investigacións recentemente desenvolvidas pola Universidade de Vigo, Campus de Ourense, no Proxecto Alto Támega.

Logo alto Támega

Link á nova do proxecto e programa no blog da SAGA. https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com/2013/08/21/proxecto-alto-tamega-comezou-o-traballo-de-campo/

Facebook do proxecto. https://www.facebook.com/ProxectoAltoTamega?hc_location=timeline

O novo estilo na Universidade de Vigo.http://duvi.uvigo.es/index.php?option=com_content&task=view&id=8882&Itemid=2

A seguir empregámonos ó intento de establecer referentes que permitiran encadrar dentro dalgún contexto cultural estes magníficos petróglifos. para elo cumpría preguntarse cal podería ser o alcance semántico e simbólico dos motivos. Foi entón cando traballamos coa idea de que as figuras aparelladas eran inversas e, xa que logo, expresaban reciprocidade. Poderían representar a idea de xemelgos, parellas dinámicas que efectúan unha acción, e por elo cumpren unha función ou desenvolven un traballo.

Perante a ausencia de referentes bibliográficos achegados que puideran contextualizar directamente este achado, recorremos ó escenario continental na procura de achados semellantes.

Compre lembrar que mesmo dentro do ámbito galego coexisten manifestacións moi diferentes que denotan a posible existencia de contextos ideolóxicos pretéritos tamén diferenciados. Os distintos estilos estarían a expresar ideoloxías ou visións do mundo diferentes inda que, como en todas as sociedades antigas, compartían inquietudes “estruturais” propias das sociedades humanas. Sobrevivir ó paso inexorable das estacións é un asunto fundamental nas zonas mornas do planeta. Tamén os movementos das presas de caza, a sazón dos cultivos, o balance entre a enfermidade e saúde, a fame e a fartura, a vida e a morte en definitiva. Mesmo hoxe en día somos vasalos do sol.

En moitas mitoloxías[1] os heroes teñen unha relación dinámica co astro solar. Tal é o coñecido caso de Dédalo e de Ícaro, por exemplo. Noutras relativamente abundantes ocasións, a tradición predica propiedades cósmicas dunha parella divina, celeste, santa ou sacra. Eses pares adoitan seren xemelgos místicos ou xemelgos cun rol fundamental para o equilibrio, inestable, da orde cósmica.

Cástor e Pólux ( Polideuces) heroes xemelgos da mitoloxía da hélade representan en palabras de I.Gómez de Liaño ( Gómez de Liaño, 1998) “… El alternante tránsito del sol por la mitad superior y la mitad inferior de la esfera celeste, esto es, por el mundo subterraneo y el celeste”[2]

Amphion e Zethus, xemelgos de Zeus, crean a cidade de Tebas igual que Rómulo e Remo, irmaus enfrontados crean a cidade de roma na tradición latina.

Apolo é tamén un deus deus solar e a súa xemelga, Artemis, deusa da noite, a caza e está directamente relacionada ca lúa. Ámbolos dous representan tamén ós principais astros do ceo.

Caín e Abel son os primeiros homes “naturais” xa que a súa creación non dependeu directamente de Deus.

Xa noutras tradicións, como a mesoamericana, podemos atopar ós heroes xemelgos Hunahpú e Ixbalamqué (Ou Xbalanqué ) recollidos dende a tradición popular no libro denominado (dende 1861) Popol Vuh. Cada un deles encarna ós dous astros.

No Oriente Medio os deuses matutinos e vespertinos Arsu e  Azizos son tamén xemelgos celestes.

Na tradición persa Arhiman e Ahura Mazda son xemelgos, opostos e enfrontados, que representan a dualidade cósmica.

Na Australia central a tradición explica que unha parella solar de lagartos xemelgos crean o mundo e rescatan ás mulleres das gadoupas dun espírito lunar que as retén.

Na cosmogonía nórdica atopamos os deuses, tamén xemelgos, Frej (Freyr) e Freja (Freyja) como solar e lunar respectivamente. Posúen cadanseu carro co que percorren o ceo.

Moitas culturas das dúas Américas manexan o mito dos xemelgos, como os Iroqueses, onde atopamos unha parella “ positiva/negativa “ denominados “estou disposto” e “o espullento” cun rol semellante ó de Abel e Caín. Dous xemelgos, fillos dun oso e unha muller primordial inician a saga humana en varias culturas da costa oeste de Alaska. Tamén, entre os Inuit, o sol e alúa teñen a súa orixe na transformación dun irmán e unha irmá nos dous astros. Na costa  do Pacífico son Enumclaw e Kapoonis os gobernantes sobre a luz e o trono. Entre os Navajo un par de heroes guerreiros, xemelgos, resultan ser fillos do sol dentro da súa saga cosmogónica. Resultan ser o “Fende_monstros” e o “ Rapaz_de_Auga”. O seu pai transporta ó sol pola bóveda celeste e eles rematan sendo dous heroes que percorren o mundo polo ceo.  Os Hurón do nordeste americano teñen a Ioskeha e Tawiskara, e outras tribos falan de Gluskap e Malsum. Masewi e Oyoyevi son a parella heroica entre os indios Acoma do suroeste de Norteamérica e cumpren unha función mítica equivalente á do par de “iguais recíprocos” Ariconte e Tamendonare da cultura do Pobo Tupinamba do brasil. Entre os Xingú, tamén do Brasil, os irmáns xemelgos Kuat e Iae fanse cargo do control do sol e da lúa.

Na Melanesia atopamos a Kavinana e Karvuvu, o “sabio” e o “estúpido” respectivamente e que representan a dicotomía entre a vida e a morte, os aspectos positivos e negativos da existencia.

Nas culturas africanas a importancia desta idea está tamén moi estendida. No antigo Exipto o deus Geb e a deusa Nut son xemelgos que fican separados pola intervención do gran deus Ra que sitúa o aire entre eles. O seu rol é de complementariedade. Osiris e Set son fillos xemelgos e enfrontados, ou sexa, opostos, de Geb e Nut.

Entre os Yoruba existe a tradición da parella de irmáns, os Ibejis, que proceden dunha muller primordial preñada de xeito máxico, e entre os Dogon de Mali a deidade Nummo é en realidade, unha parella de xemelgos masculino e feminino. Para os Fon de Benim a parella de xemelgos está formada por Mawu, a lúa, e por Lisa, o sol.

Por último podemos citar o caso da tradición relixiosa dos Nuer – Val do Río Nilo, Sudán do sur África –  na que os xemelgos aparecen relacionados co Ceo e asimilados á condición das cousas sacras ou superiores. Para os Nuer, os xemelgos, calquera parella deles, son paxaros que voan mal e baixo, mais en calquera caso e como todos paxaros, son manifestacións superiores da sacralidade. Recollido por Evans Pritchard[3] a mediados do S.XX, este traballo é xa un clásico.

Mais foi o artigo[4] de K. Kristiansen[5] o que nos fixo pensar na relación entre a iconografía destes petróglifos e a ampla tradición cosmogónica continental na que podían ter un encaixe efectivo.

En efecto, dentro do corpus de narracións míticas celestes son moi prevalentes algúns elementos como o carro, o lobo a serpe e a existencia de espazos invertidos, “arriba e abaixo” que significan o amplo abano da reciprocidade posible entre os planos ou mundos do cosmos. Unha clara versión ou actualización deste tema é o escenificado polo ciclo invernal do antroido galego, por exemplo, onde as figuras “superiores” encarnadas polos Cigarróns, Peliqueiros e outras denominacións “tocan terra” cos seus traxes ambíguos cando corresponde[6].

serpent mound

Unha gran serpe de 380 m de longo semella devorar ó sol no Serpent Mound Memorial  en Ohio, EE.UU. Fonte: http://www.ancient-wisdom.co.uk/americaserpentmound.htm

O lobo Sköll e o seu xemelgo Hati corre tralos cabalos da parella de irmáns composta pola deusa “Sól” ( no noruegués antigo) e do deus Mani (a Lúa).

330px-The_Wolves_Pursuing_Sol_and_Mani

Parella de xemelgos, ou o porque dos cans que perseguen ós coches. Sól e Mani perseguidos polos lobos. Fonte http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/The_Wolves_Pursuing_Sol_and_Mani.jpg/330px-The_Wolves_Pursuing_Sol_and_Mani.jpg

O cabalo é un animal sacro na tradición hindú, por exemplo, na cal representa ó sol e ó lume. Encarna o principal elemento dentro do protocolo de sacrificio nos rituais védicos. Nos Vedas, o percorrido, ceibe, dun cabalo e durante un ano sobre un territorio pode aproveitar a un rei que por medio da besta adquire a propiedade desa rexión. Nese sentido un cabalo é unha caste de “sol _sobre_a _terra”. Os cabalos e tamén os cervos, tan abundantes nos petróglifos galegos, poden matar serpes as cales son inimigas do sol.

O cervo, pois, e tamén é un ser relacionado co sol. Mircea Eliade[7] resume a gran importancia deste animal dentro da tradición europea.

Un carro é o vehículo no que os deuses de moitas tradicións percorren os ceos. Posiblemente unha das mellores sínteses dispoñibles para a aproximación a esta ideoloxía e as cosmogonías relacionadas, sexa a que exemplifica o famoso Carro solar de Trundholm.[8] Onde a besta explicita o seu rol de helióforo e xa que logo a súa misión fundamental.

TrundholmCarro

O cabalo divino transporta ó Sol. Museo nacional de Dinamarka. Fonte:  http://www.museumsbutikken.dk/default.aspx?load=main&data=ProductInfo&key=180029

Efectivamente, o ascenso do sol logo da invernía é un fito anual de primeira orde polas súas consecuencias vitais e xa que logo, simbólicas. No contexto atlántico[9] europeo a deusa Brighid, Brigantia ou a Santa Bríxida, marca ca súa festa o comezo da fin da loita invernal aló polo primeiro de febreiro. Trátase do coñecido Imbolc celta, unha festividade a prol da luz solar que é “axudada” no seu ascenso polas cacharelas deste período no que tamén se enmarca a Candeloria[10], do día seguinte do mes.

ostergotland1

Gravado rúnico escandinavo, older futhark, onde segundo os expertos ficaria o nome de “Braido ou Brajdo”  e cuxo significado sería “a mais grande” ou “a excelsa” ou “digna”. Epítetos semellantes ós escollidos para a deusa Brighid. Per Nilsson (ex Arthur Norden 1925 ) http://www.rockartscandinavia.com/images/articles/per-nilsson-a07.pdf p.26

K.Kristiansen[11] recolle antes que nos, esta idea da relación entre algunhas manifestacións europeas da arte rupestre e o mito dos xemelgos divinos, celestes ou heroicos que, como vemos teñen unha grande prevalencia dentro das tradicións humanas, das que poderiamos dicir que esta idea ven “ de serie” dende algún tempo moi remoto.

O autor indica que o mito dos xemelgos divinos simbolizado polos barcos xemelgos é un motivo común nas expresións sobre rocha ou metal e que pode adscribirse á idade do bronce.

By establishing a correlation between text and material culture the Divine Twins could be safely dated to the Bronze Age in Europe. It could be demonstrated that twin ships is a common motive on metalwork and rock art. (Kristiansen 2010 .p99)

E tamén que, dada a súa localización en moitas áreas de todo o continente, debeu ser una idea ou motivo común nas sociedades do vello continente durante a idade do bronce.

It suggests that the symbolism linked to the Divine Twins was already widespread from the early Bronze Age (Pasztor 2008, Vianello 2008). (Kristiansen 2010 .p100)

As tradicións sobre este tema transmiten a idea de reciprocidade, equivalencia e dualismo agonístico. Os espazos invertidos, antitéticos, acomodados no programa ideolóxico de moitas culturas, constitúen tamén unha ferramenta simbólica manexada tanto sincrónica como diacronicamente. Porque, lembremos, a cultura entendida como manexo dunha interface simbólica é un proceso crónico para a humanidade.

Na seguinte figura podemos ver a representación mitificada do ciclo solar gravado sobre diferentes coitelas da idade do bronce[12]. As formas sinuosas e as parellas de inversos forman parte do xogo semiótico ou de contidos no que semella ser un deseño estandarizado.

d2b3058b13

Fonte: Museos Nacionais Daneses

http://natmus.dk/en/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/the-journey-of-the-sun-across-the-sky/

Cabalexo-danes

fonte: http://natmus.dk/typo3temp/pics/50a27bb07a.jpg

Comparen, se lles parece, a imaxe dun cabalo que aparece no sitio do museo danés coa do cabaliño da beira do Támega do que falamos máis adiante.

Así pois é posible que os petróglifos de Sandín[13], Monterrei, Ourense, estén dando conta da existencia dunha versión destes mitos sobre xemelgos celestiais, ou heroes fundadores. Pode ser que a súa vontade evidente de expresar reciprocidade ou a percepción da existencia de “planos” fluídos, inversos e reflectidos un do outro, estea indicando dende tempos remotos que o solar galego acolleu sociedades relacionadas culturalmente co resto do continente e co resto do mundo. O verdadeiramente anómalo sería que non fose así.

Por exemplo pode verse como na figura 6.5 das que recolle Kristiansen os autores plasmaron e xestionaron graficamente a idea da “inversión” dos planos da existencia dentro dun contexto mitolóxico ou dun “espazo mitolóxico”. Formas sinuosas, serpentiformes; cabalos e barcos; parellas de figuras. Barcos solares exipcios referendando o contido do mito e a súa omnipresenza.

Figura 6.5 kristiansen

Figura 6.5 do artigo de K. Kristiansen. Rock art and religión. The sun journey in Indo-European mythology and Bronze Age rock art.Fonte: https://www.academia.edu/247786/Rock_art_and_religion

A moi pouca distancia, tamén no Támega temos esta outra figura “xurdida” durante os traballos de investigación do proxecto Alto Támega. Moi probablemente é un cabalo e tal como vemos, pode ser que sobre o seu lombo viaxe o sol ou a lúa.

Cabalexo das pisadiñas

https://www.facebook.com/AsociacionCulturalAltoTamega/photos/pcb.835719586446357/835718529779796/?type=1

Estilisticamente pode verificarse unha notable similitude entre algunhas das formas escollidas nos petróglifos de Sandín e arredores como o cabalo do penedo das pisadiñas e outros amosados polos autores escandinavos e que están, segundo eles, exercendo como vehículo do concepto fundamental de “similares opostos”.  Tampouco podemos obviar a existencia dalgunha caste de relación entre outros motivos, como xa puxemos de manifesto na entrada referida ó petróglifo das Cuncas ou as Ferradas en Vences, Santabaia, tamén do Concello de Monterrei e tamén obxecto de estudo dentro do Proxecto Alto Támega

https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com/2013/12/09/o-petroglifo-das-cuncas-ou-as-ferradas-the-yorkshire-conection/

É por elo que propoñemos a plausibilidade de que estes, emprazados no interior ourensán, estean a dar conta da existencia dunha cosmogonía tributaria do gran ciclo cosmogónico europeo durante a idade do bronce e confluente, á súa vez, cunha tradición estendida por todos os continentes habitados.

[1] Cfr. Por exemplo: A Dictionary of World Mythology. Cotterell ,Arthur . Oxford University Press. 1986 e

Clark, Ella Elizabeth. Indian Legends of the Pacific Northwest. University of California Press. 2003

[2] Ignacio Gómez de Liaño. ed Siruela, 1998. P.113-115

[3] http://seminariodemetodologiadelainvestigacion.files.wordpress.com/2013/04/los-nuer-de-sudc3a1n-evans-pritchard.pdf

[4] https://www.academia.edu/247786/Rock_art_and_religion

[5] http://www.cirs.info/chercheurs-fiche,langue.spa-id.1101.html

[6] https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com/2014/02/26/publicamos-as-actas-das-i-xornadas-sobre-o-entroido-de-galiza/

[7] Eliade, Mircea De Zalmoxis a Gengis-Khan: religiones y folklore de Dacia y de la Europa oriental Cap.IV El Príncipe Dragosh y la caza ritual: La función religiosa del ciervo p. 150-157 Ediciones Cristiandad, 1985

[8] Video e comentario sobre a peza. Museos Nacionais de Dinamarca http://natmus.dk/en/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/

[9] Posible inscripción adicada á deusa Brighid no Báltico. http://www.rockartscandinavia.com/images/articles/per-nilsson-a07.pdf p.26

[10] A Candeloria representa, dende o ano 492, o día da purificación da Virxe, logo dos 40 días posteriores ó parto. Santa Bríxida tería axudado á Virxe e por elo a súa festa vai diante. Pola candeloria medio inverno fora, di o refraneiro popular galego. (múltiples variantes)

[11] The Rise of Bronze Age Society Travels, Transmissions and TransformationsKristian Kristiansen, Göteborgs Universitet, Sweden.Thomas B. Larsson, Umeå Universitet, Sweden 2005

ISBN: 9780521604666

[12] Dirección do sitio en internet na foto.

http://natmus.dk/en/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/the-journey-of-the-sun-across-the-sky/

[13] Fotos rexistro do petroglifo o penedo do mouro sandin-flariz, monterrei, en facebook. Proxecto Alto Támega https://www.facebook.com/media/set/?set=a.834807006537615.1073741859.508904632461189&type=1


Soesto Capital de Galicia. Cabodano do rei Afonso IX.

Miguel Losada SAGA

Un dos ritos, verdadeira institución de feito, da cultura galega son os cabodanos. A morte, os antes-pasados, os defuntos en definitiva, fan a meirande das nosas parroquias e como tal ocupan un senlleiro lugar dentro do noso pensamento colectivo.  Este xeito de ve-lo mundo maniféstase nun impulso que procede da forza da tradición e é quen de suplir os baleiros e lasitudes cos que moita xente vive instalada no vixente e mais estendido modelo relixioso.

Así, en Galicia, podemos atopar persoas que non practican certos ritos oficiais, como pode ser a misa dominical, mais que si seguen as rutinas que consideran propias e axeitadas como pode ser a asistencia ós enterros, os velorios ou os cabodanos.

Así pois hoxe, 24 de Setembro de 2014, podemos lembrar que é o día no que se cúmpre o 784 cabodano do pasamento de quen chegou a ser rei dos galegos, Afonso IX.

Fonte: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alfonso_IX_de_Le%C3%B3n_(Ayuntamiento_de_Le%C3%B3n).jpg

Fonte: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alfonso_IX_de_Le%C3%B3n_(Ayuntamiento_de_Le%C3%B3n).jpg

A natureza política e simbólica dun rei daquel tempo é ben diferente do rol que puidera desenvolver un monarca actual. O rei Afonso IX acabou en Sarria e foi sepultado na catedral de Compostela. Era neto do emperador Afonso VII que nacera en Caldas de Reis, fillo de Fernando II e foi pai do nomeado Fernando III, o santo, e avó do inda mais sonado Afonso X, o sabio.

Todos eles constitúen unha verdadeira saga chea de peripecias militares, amorosas e políticas. Varios matrimonios, incontables amantes e ducias de fillos. Polo medio arcebispos como Xelmirez ambicioso, movendo as súas fichas polo taboleiro da Historia. Ataques vikingos, revoltas populares, potentados coma o Conde de Traba, construtores de catedrais e guerreiros de fronteira como Xerardo sen pavor.

Xeraldo Sen medo Seguidor das antigas tradicións.

Xeraldo Sen medo Seguidor das antigas tradicións.

Fonte http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/GeraldoGeraldesSemPavor.jpg/330px-GeraldoGeraldesSemPavor.jpg

Retrato de Diego Xelmirez visto por Francis de Blas, nesta páxina.

http://www.francisdeblas.com/retratos/diego-gelmirez-obispo-de-santiago/

Mais sobre todo houbo moita paisaxe, humana e cultural, galega. Así, se hai pouco houbo un “raposo de Arteixo” tamén pode ser que ó rei das Cantigas de Santa María se lle puidera chamar o “sabio de Allariz” ou algo así. De neno – a vila ourensá foi a parroquia do fillo de Afonso IX. É sabido que a infancia é a patria certa da xente, como dixo o Rilke. Por algo sería cando o pai mandou o cativo a Galicia para ser educado en galego e “troquelado” coma persoa e futuro magnate.

Este detalle do Afonso pai, xunto con varios outros que denotan a súa personalidade, fan del unha personaxe galega a medio camiño das creacións de Valle-Inclán e Cunqueiro. En efecto, Afonso IX convocou no ano 1188 as primeiras cortes representativas, ou modernas se se quere, de Europa e tamén do mundo xa que a elas foron chamados por vez primeira os representantes das cidades.

Foi tamén un gran viaxeiro xa que, en realidade, toda a corte de conselleiros, nobres, diplomáticos, e toda caste de xentes, transhumaban dun castelo a outro; dun pazo a outro, dunha Casa Grande a outra. E aló onde estaba o rei, aló estaba a capital do reino. Tamén lle interesou a agricultura,

Un deses lugares que poden chamarse por dereito propio “Antigas Capitais Galegas” é Soesto, no actual concello de Laxe, onde foi veciño (en varias ocasións) do casal do Arrueiro, pode que no mesmo solar onde hoxe fica inda un importante pazo galego: O Pazo de Leis.

DSC_0141

O pazo de Leis en soesto, Laxe.

Así pois toda a corte estivo instalada mesmo a carón do castro de Castrelo, onde no ano 2009 apareceu un achado tan monumental como enigmático, que xa fora analizado no seu día por Manuel Gago en http://www.manuelgago.org/blog/index.php/2009/08/18/importante-achado-arqueoloxico-na-ampliacion-da-estrada-a-laxe/

DSC_0137

Areal de Soesto.

Por todo o que se pode entrever na biografía deste personaxe,  non podemos por menos que preguntármonos que tiña Soesto para ser escollido polo rei? Por que decidiu instalarse tan preto dun castro monumental ou o que é o mesmo, canto de monumental e prestixioso tiña o castro e o seu solar como para que o rei o escollera coma tela de fondo da súa actividade rexia? Toda esta zona, en realidade, chegou a ser o epicentro da lexitimidade política de gran escala galega, xa que nela asentaba as súas raigañas morais e ideolóxicas aquel que firmaba como “Principis Gallaecie” Pedro Froilaz, Conde de Traba que tanto axudara ó avó de Afonso IX.

É doado imaxinar o rei dando un paseo até o inmediato Castro de Castrelo, acompañado dos seus logo de ter despachado cos nobres, arranxado asuntos e comido unha empanada de maragota con viño de Ribadavia. Leva inda faragullas na barba. Á volta, xa no pazo, unha vella  pasaralle un alicornio por mor dunha pezoña que ten nunha perna dende que sendo neno tocara unha toupa.

CAM00676

O poder do Alicornio. Foto X. A. Gavilanes 2013

Mais información sobre a corte itinerante do Rei nestas páxinas

http://e-spania.revues.org/18626

http://www.concellodelaxe.com/turismo/info.php?id_seccionweb=121&id_info=3


A Cidade Morta de Galegos ou gran Citania de Penafiel.

Vista Aérea da Cidade Morta

Miguel Losada Secretario SAGA

Unha introdución.

Hai mais de 2000 anos o fenómeno urbano estaba xa perfectamente desenvolvido no solar patrucial galego. Vemos nesta serie de entradas sobre as antigas cidades da Gallaecia que estes grandes asentamentos fincaron os seus alicerces, armaron as súas murallas e organizaron a súa contorna dentro dun contexto coherente, tamén, co do resto da prehistoria europea atlántica[1].

Mais dentro dese marco conceptual de clara tradición e influencia oceánica, compre destacar, tamén, a conveniencia e a pertinencia de establecer relacións entre outros diversos escenarios comparados. Mediante esta actitude non se pretende establecer unha relación directa entre os obxectos equiparados, as sociedades, senón establecer a equivalencia, cientificamente desexable, entre os xeitos de pensar unhas e outras. O mesmo acontece cando primamos os criterios económicos e sociais – é dicir, antropolóxicos – fronte ós cronolóxicos.

Se este ciclo de entradas comezou, de pé feito, co uso da palabra “prehistóricas” Sic.[2] aplicado ás sociedades cuxos vestixios esculcamos, é precisamente para establecer e cuestionar o contraste entre ese certo lugar común e a realidade observable.  Queremos, se se quer, subliñar un certo abuso interesado, como calquera abuso, do tal adxectivo aplicado a unha cultura e as súas sociedades que non deben ser consideradas estruturalmente prehistóricas en tanto que carentes de civilización ou culturalmente inferiores como moitas veces se nos presentan. Para algúns serían tales todas as prerromanas do noroeste da península, en tanto que confinadas idealmente pola bibliografía académica e dende o comezo da presente era, dentro da reserva india á que foron a parar por dereito de conquista todas as: sociedades_mal_desenvolvidas_redimidas_polo_advenimento_dunha_civilización_superior.

Idea que non observamos nin compartimos, nin en todo nin por partes, xa que non consta, nos comezos da presente era e para o noroeste peninsular, a existencia dun contexto cultural do que poida predicarse a existencia dunha menor complexidade social da que puidera agardarse.

Tampouco consideramos que o choque cultural acontecido da cabalo do inicio daquel primeiro milenio posúa, de xeito intrínseco, un valor positivo ou negativo que puidera, xa que logo, ser asentado no libro de contabilidade da Historia dentro da categoría do debe ou do haber. Dende o punto de vista antropolóxico isto carecería de sentido.

Por elo o aceno salvífico ou redentor, que adoita trufar boa parte da bibliografía ó respecto das circunstancias daquel cambio de era, constitúe unha falacia, un engano pois, xa que, ca arbitrariedade de calquera etnocentrismo, etiqueta coma beneficiosas unhas consecuencias  polo simple feito de ter sido. Prexuízos sociais, xeneralizacións de balde mesmo frívolas[3], e conxuntos de datos sen analizar son exhibidos como probas. Mais ben son apenas mostras parciais tan carentes de tipicidade como viciadas por razoamentos circulares nos que os feitos consumados – mesmo sendo pouco coñecidos nos seus detalles históricos – resultan exhibidos como fetiches nunha espiral dentro da cal aparéntase argumentar dende a “obxectividade”, mais incluíndo, convenientemente, ás conclusións nas premisas previas.

Moito menos de acordo podemos estar perante afirmacións que tenden a establecer unha sorte de gradiente de complexidade desfavorable ás sociedades do noroeste da península. A dispersión colonial amparada na ofensiva militar da sociedade tardo republicana e do imperio de Augusto, constituíu un instrumento, complexo, que confrontou sociedades ou comunidades plenas en tanto que posuidoras de calquera estrutura propia das sociedades do seu intre e contexto. Unha ferramenta, a máquina militar romana, no pode ser mais complexa e sutil, que un corpo social que actúa no seu entorno mediante o seu propio feixe de utensilios sociais. O resultado do proceso de conquista do Noroeste non pode ser considerado unha proba da demostración dunha, presunta,  superioridade cultural. En calquera caso pode ser unha proba da superioridade militar dos conquistadores dentro dunha operación a gran escala na que foron despregadas, de xeito sucesivo e nun amplo contexto fortemente reactivo, moitas e variadas unidades militares que puideron acadar os cincuenta mil efectivos e que chegaron a contar co reforzo moral, pode que recíproco, do emperador Octavio Augusto en persoa.

Se, segundo a tese que agora cuestionamos, as sociedades do Noroeste conquistadas por Roma naquela altura tiñan unha orixe autóctona e viñan desenvolvendo sucesivas versións de si mesmas dende había milenios, ancoradas a esquemas de dinámica social centrípeta, sería moito mais plausible e apriorístico considerar que o seu grado evolutivo – se tal cousa fose aplicable ás sociedades humanas como criterio clasificador – debería ser elevado ou moi elevado, entendido como sofisticación. As súas características esperables serían a alta adaptación ó medio e a ben dotada equipaxe cultural. Esta tería sido desenvolvida cando menos dende o neolítico en tanto que xermolo do modelo social comunitario, agrario, gandeiro e esencialmente estable, iniciado uns catro mil anos antes. Tamén sería elevada complexidade das interaccións sociais a calquera escala considerada, como evidencia, por exemplo, o espallamento megalítico da fachada atlántica do continente. Ou os amplos desprazamentos e conseguinte rede de contactos  da posterior idade do bronce.

Isto é incompatible ca presunta premisa – un prexuízo social e cognitivo en realidade –  do efecto fascinación exercido, segundo a tese cuestionada, por un reducido despregue militar romano, que escusou outro meirande por carecer de opoñentes. Nin militares nin culturais. Segundo ese modelo Galicia foi inventada, convencida, educada e redimida por unha oportuna misión civilizadora.

Así, segundo certas opinións que nos desbotamos, os castrexos ficaban illados das culturas dominantes e importantes no seu noroeste natal. Aquela xente non rexeitaba nin desprezaba ós civilizadores foráneos, ó contrario, acolléronos pola súa magnificencia e bo tino civilizado. Terían sido, pois, os castrexos, os primeiros Hillbilly[4] do vello continente.

Para que tal cousa fose plausible tería que darse o caso de que na prehistoria galega non houberan existido as grandes sociedades complexas e similares a outras europeas. Mais como temos visto[5], iso non é certo.

Sendo o rexistro material unha importante fonte de coñecemento das sociedades, o verdadeiramente obxectivo, por exemplo, sería aplicar criterios de interpretación semellantes perante realidades semellantes. Lembremos que o “semellante” pode ser mais ou menos diverxente; Sería falaz, enganoso, esgrimir que o semellante tamén é o oposto.

Seguindo con este exemplo poderíase argumentar que a sociedade espartana era unha sociedade eminentemente agraria e pacífica, en base ó feito de que careceu de murallas ou de que no rexistro material son relativamente poucas as armas recuperadas das escavacións. Estas son mellor coñecidas por métodos indirectos que polo feito dunha abundancia arqueolóxica dos seus restos. Non foi até unha fase na que xa non era una potencia hexemónica, o século II antes da nosa era no reinado de Nabis, cando este monarca mandou edificar as primeiras murallas espartanas[6]. Unha estrutura claramente definida en termos de importancia simbólica dentro da sociedade dese intre e que afectaba a catro dos cinco núcleos poboados principais. Os Obai de Pitana, Cinosura, Limnas e Mesoa. Esparta desenvolveuse como comunidade agraria[7] con poboamento disperso cousa que non empeceu o feito, tamén, de que chegara a erixirse en paradigma dunha sociedade xerarquizada, militarizada ou mesmo “ violenta”.

Esparta no blog de Mike Anderson e a reinterpretación do coñecido mapa de Bocage (1783)

Fonte http://www.mikeanderson.biz/2012/11/sparta-ancient-map-and-clans.html

A CIDADE MORTA DE GALEGOS

Nesta ocasión aproximámonos á Cidade Morta sita no Monte Mozinho; coñecida tamén como a Cidade Morta de Galegos ou Cidade Morta de Penafiel. Indudablemente, pois, unha antiga gran capital dos Galaicos cuxo significado dentro do xiro daquel mundo que habería de converterse no noso, pode estar inda por descubrir.

Atópase en Portugal, no distrito de Porto, Concello de Penafiel, na freguesía de Oldroes e no vilar de Galegos. O cal foi moi suxerinte para nos.

Atinxe unas 22 hectáreas a unha altitude duns 400 msnm. As súas coordenadas son:

Latitude 41° 8′ 47.1768″ N Lonxitude 8° 18′ 39.9744″ W

Latitude (Decimal): 41.146438 Lonxitude (Decimal): -8.311104

Vista Aérea da Cidade Morta

Adscríbese á época do emperador Augusto e consta de tres liñas de murallas que acubillan, como puidemos observar,  elementos da tradición urbanística das “casas patio” comúns a moitos outros castros do Noroeste, xunto con outros modelos como o romano, o visigodo ou o árabe. Dúas torres termaban do acceso á parte alta da cidade. Relacionadas con elas apareceron cadansúa estatua de guerreiro galaico, hoxe no museo de Penafiel. Na croa un gran espazo sen edificar e rodeado dun valo de pedra tan austero como inapelable.

Zona de acceso dende a aldea de Galegos. Ó fondo o pequeno centro de interpretación.

Zona de acceso dende a aldea de Galegos. Ó fondo o pequeno centro de interpretación.

Posuíu a lo menos un templo, nunha das rúas mais importantes,  dedicado á figura divinizada do propio Augusto. Deste xeito o emperador instituíase nunha sorte de “antepasado fundador heroico” disposto en continuidade ideolóxica cas dúas figuras dos héros  – heroes – que mencionabamos antes. Este é un feito interesante que indica a vontade de suplantación ou subrogación[8] do culto imperial, flavio, sobre unha realidade semellante e preexistente. É dicir, estaría confirmando a realidade da preexistencia dunha tal ética ou ideoloxía heroica anterior á mesma fundación do oppidum. Un interese, en definitiva, tan ecléctico como interesado, en con-vencer.

Dependencias nas inmediacións da Croa. Grandes casas onde o social transcende ó comunitario.

Dependencias nas inmediacións da Croa. Grandes casas onde o social transcende ó comunitario.

Esta caste de cultos seica era moi prevalente e tiña unha grande antigüidade[9] como manifesta o feito de xa Escipión ou Sertorio tivesen sido obxecto de divinización dentro dunha estratexia de control das bases ideolóxicas como método de dominio cultural. Tamén soubemos in situ da existencia dunha necrópole nas inmediacións do valo exterior, a cal non puidemos visitar.

Así pois a citania do Monte Mozinho, a Cidade Morta de Galegos, constitúe un interesante  locus  antropolóxico. É dicir, en tanto que obxecto material, un documento que ofrece información sobre aspectos clave dunha comunidade pretérita. Dexergas da ideoloxía materializadas na súa feitura. Eleccións significativas entre alternativas factibles. Xeitos de organización que reflicten estratexias de xestión das relacións humanas, etc.

Planta xeral da contorna

Planta xeral da contorna

Se ben aquela xente xa non está para ser observada e interpelada directamente, si que é posible establecer o proceso inverso. É dicir, detectar parte cando menos da súa percepción do mundo. Aquelas decisións arbitrarias que hoxe podemos inda confrontar, transformadas neste caso en fenómeno urbano da antigüidade, son as que nos interpelan a nos. Nese proceso aqueles habitantes están facendo unha descrición das súas estruturas sociais. Esta manifestación é “inconsciente”, en certo sentido, xa que non foi feita para nos. Mais é unha declaración auténtica, que é a que fai en un autor cando explicita as súas motivacións, a súa realidade. Todo isto así sinteticamente descrito, forma parte do que se coñece en antropoloxía como unha descrición emic que a que fai ou fixo a comunidade obxecto de estudo. Dado que xa non é reversible nin negociable de maneira orixinal, o seu valor como fonte de coñecemento cultural é moi elevado.

Evidentemente o resultado neto desa aproximación emic non pode ir mais aló do ámbito local no que se verifica. Fala, pois, da esfera de significados e símbolos asociados, que son un referente dentro dun contexto dado. A partires deste conxunto significativo é posible establecer relación entre diferentes modelos cando ampliamos do foco da observación. Efectivamente, entre dúas ou mais “esferas” de significados doutras tantas comunidades diferentes, pódese establecer unha perspectiva, denominada etic, onde xa non se consideran os distintos significados internos, senón que tenta dar conta do ámbito mais amplo no que se inscribe. Deste xeito a aproximación etic sobre aquilo que podemos observar permite recibir dentro da nosa propia realidade a mensaxe procedente dun sistema alleo como paso previo á súa axeitada xestión.

Sen o exercicio do dobre enfoque o patrimonio cultural pasado non poderá chegar a formar parte do patrimonio cultural presente xa que carecerá de significado para nos. A nosa sociedade tradicional procurou integrar todo o corpus que recibiu en forma de legado[10] poboando co seu enfoque emic aquilo que noutro tempo tiña sido outro enfoque emic. Mouros e mouras, por exemplo, deron conta – léase sentido – dos produtos doutras sociedade ás que sucederon sobre un mesmo espazo. Semellante acción permitiu a xestión e normalización da relación cun pasado que sempre ten que ser neutralizado antes de poder ser consumido, dixerido ou aprehendido.

É dicir, o pasado non debe ou non pode, segundo os casos, ser consumido cru xa que pode resultar amargo ou indixesto. Calquera sociedade que afonda os seus alicerces dentro do substrato ideolóxico de outra , ou aquelas que o fan sobre unha parte significativa do corpus de contidos doutra anterior, teñen sempre que mudar o alleo en propio como condición indispensable para a continuidade de tódolos procesos característicos do novo edificio social.

Así, por exemplo, aconteceu ca capital do reino Shona na zona oriental do sur de África. Un reino de gando, ouro, cobre e outros metais. Peles, escravos, marfil e toda caste de mercadorías que circulaban entre o África subsahariana, China e India. Unha supremacía baseada no control das rutas comerciais e na xestión do ciclo do prestixio[11] dentro da sociedade. Un imperio[12] que mantiña firmes relacións cos comerciantes islámicos que arribaban á costa atravesando o Océano Índico. Estes empregaban  as pequenas cunchas de certas castes de bucios ó xeito de moeda circulante nos intercambios[13].  Trátase de Gran Zimbabwe unha gran cidade feita polos canteiros con perpiaños de granito e cun labiríntico e sofisticado deseño que durante moitas décadas foi oficialmente atribuído a calquera antes que os propios africanos.

As estruturas de Gran Zimbabwe vistas pola CNN.

Fonte http://edition.cnn.com/2014/01/29/travel/900-year-stone-great-zimbabwe/

Así, xa dende os primeiros do XIX proclamouse que tiña sido construído, como era evidente dentro da súa cosmovisión, por algunha raza branca dos tempos pasados ou no seu defecto, polos fenicios (Sic.) o Rei Salomón,  a Raíña de Saba, segredos enxeñeiros portugueses, chineses ou persas.

O que si é evidente é que estas interpretacións etic conviñan moito ós intereses das potencias coloniais na súa teima a prol do dominio dos pobos africanos. Cecil Rhodes[14] colonizou Rhodesia, nome anterior do actual Zimbabwe, precisamente axitando o fetiche dunha superioridade cultural branca. Outro feito de certo interese é o de que o tal industrial británico foi o fundador do grupo empresarial DeBeers, con sede en Luxemburgo, e dedicada ó tráfico de diamantes. Esta entidade representa, segundo diversas fontes, entre o 40 e o 60% do mercado dos diamantes e  chegou a controlar o 90%.[15]

Todo isto fainos reflexionar sobre a operatividade dun amplo abano de lugares comúns aplicados á certas interpretacións das sociedades pasadas, como aquela que deu orixe ó gran oppidum da Cidade Morta dos Galegos.

Video da Cidade Morta de Galegos.

[1]Neste sentido, outros post da serie: https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com/2013/11/10/viaxe-da-saga-a-cidade-dos-homes-fortes-os-acenos-galaicos-do-castro-gales-de-trer-ceiri/

https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com/2014/04/15/old-sarum-e-o-cervo/

[2] “son cidades prehistóricas galegas aqueles lugares deseñados como contedores permanentes dun novo modelo de espazo vital xurdido hai uns tres mil anos da mau das comunidades do noroeste peninsular ibérico cando comezaron a exteriorizar, de xeito diferente a todo o período anterior, a xestión común das interaccións co medio e con outros grupos ou sociedades.” Dixemos daquela.

[3] Segundo algún autor, algunhas tradicións galegas relacionadas con insectos poden ter coma orixe o desprezo pola hixiene doméstica característico xente da idade do ferro…Noutra, dirixida ó público infantil e con vontade didáctica, … os castrexos, Sic. son definidos como uns “coitados” que grazas a seren esclavizados “foron aprendendo as cousas da civilización” Sic.

[4] Este termo empregouse de xeito despectivo para definir os escoceses, irlandeses e galeses instalados na cordilleira dos Apalaches en Norte América, seica reunificados pola mesma tradición musical e extravagantes ós ollos dos Yankees. Xa a finais do XIX eran definidos como Blancos asilvestrados e ceibes polas montañas. http://es.wikipedia.org/wiki/Hillbilly

[5] https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com/2014/01/12/viaxe-a-unha-gran-cidade-da-idade-do-ferro-o-castelo-pequeno-de-santigoso/

[6] Elo dentro dun contexto moi moderno de xestión do ciclo do prestixio: Manexo da demagoxia económica, engrosamento do corpo social da clase política, reforzamento das relacións simbióticas co poder relixioso.

[7] Como calquera que non sexa unha comunidade de cazadores e recolectores.

[8] A idea de subrogación implica ocupar a posición , xurídica e por extensión outra con relevancia social, que un outro ocupou con anterioridade dentro dun contexto ordenado. Subrogarse implica asumir o rol ou as capacidades activas e pasivas dalgún outro distinto de nos.

[9]  Almagro-Gorbea, MartínLorrio Alvarado, Alberto J. ISBN: 9788415069331
Editorial: Real Academia de la Historia.2011. Madrid.Pp.294-ss

[10] Parécenos mais axeitada a metáfora do legado, fronte á da herdanza, xa que o legatario sucede nunha parte do total dos bens e non sobre a totalidade deles. A responsabilidade do legatario é limitada mentres que o rol que xoga o herdeiro é o de alguén cuxa nova posición dende o punto de vista social, vale o mesmo que a que tiña quen causa a sucesión. No caso do legatario trátase de alguén que recibe uns bens concretos con coñecemento e efectos limitados.

[11] Segundo a tese mais aceptada, o reino controlaba o mercado do ouro como principal fonte de riqueza non de xeito directo, senón mediante a continua provisión de gando que mantiña sobre elevada a posición social dos xefes locais como titulares das explotacións mineiras.

[12] Abrangueu mais de 500 km2. A principal das cidades acadou unhas 720 h cunha “croa” dunhas 44 h. comezou a súa andadura como gran sociedade aló polo 550 antes da nosa era. Contra o ano 1100 desta, edificouse o que inda hoxe está en pe e pode ser visto. Estivo en permanente ocupación até o 1450 mais non foi coñecido polos europeos antes do ano 1871.

[13] Trátase das cunchas coma as da especie Monetaria moneta usada en moitas áreas de África, Asía e do O. Pacífico tanto como o indica o seu nome como para a práctica da adivinación. https://www.britishmuseum.org/explore/online_tours/africa/the_wealth_of_africa/cowrie_shells_and_the_slave_tr.aspx

[14] http://es.wikipedia.org/wiki/Cecil_Rhodes

[15] http://www.kitco.com/ind/Zimnisky/2013-06-06-A-Diamond-Market-No-Longer-Controlled-By-De-Beers.html


Vídeo

Homenaxe ó señor Lourenzo da Veronza.

Prendendo o fachico

Cámara e edición Pedro G. Losada. SAGA 2012.

Nove voltas arredor da capela de San Lourenzo. Esta é, claro está, unha homenaxe a toda a xente da Veronza, no concello de Carballeda de Avia, que durante xeracións teñen decidido seguir sendo eles mesmos e grazas a iso, todos os demais galegos sabemos un chisco mais quen somos.

Homenaxe da SAGA ó Señor Lourenzo, ” O Barbeiro” facedor de fachicos na Veronza. In memoriam, coa nosa admiración e respecto. fotografías Pedro G. Losada 2012

Prendendo o fachico

Prendendo o fachico

Cambiando o lume

Cambiando o lume

Dando a cheda

Dando a cheda

Portadoras do lume

Portadoras do lume

_MG_8195 Fachica

_MG_8414 feliciano filla

Co fachico ó lombo

Co fachico ó lombo

Tras da igrexa

Tras da igrexa

Prendendo outro

Prendendo outro

_MG_8404Fachico

_MG_8248 Xa orendeu

_MG_8320 EL co Fachico

_MG_8219 fachico tocacampana

_MG_8427 Prende fachico


Vídeo

Visita da SAGA a Old Sarum

SAM_0406

Apenas unha ollada, complementaria do post anterior, á impresionante mota que deu orixe á cidade de Salisbury. Grandes gavias, murallas de silex e catedrais recicladas.


Old Sarum e o cervo

A formidable mota normanda de Old Sarum, berce da cidade de Salisbury, na Grande Bretaña.

Miguel Losada. Secretario da SAGA.

Algo acontece en Old Sarum. A grande chaira de Salisbury resulta ser unha das iconas mais sobranceiras do imaxinario cultural europeo.

Imaxe

Perspectiva sobre a mota de Old Sarum. Planta da desaparecida catedral.

Unha chea de monumentos antigos ateigan este espazo ó longo e ancho da paisaxe, a cal resultaría mais ben monótona de non ser por esta circunstancia. O que non resulta tan sabido é o feito de que na outra dimensión, a fondura, esta zona amosa tamén unha interesante característica como é o feito da continuidade. Así, constátase que as formalmente diversas sociedades que teñen desenvolvido ó longo do tempo o seu espazo vital nesta rexión, aproveitaron unha e outra vez os mesmos lugares, moitos deles, para as súas actividades , para proxectar a súa ideoloxía ou visión do mundo.

Cecais o caso mais salientable sexa o do “castro” de Old Sarum. Atópase sobre un terreo composto da clase de calcaria de orixe orgánica que se emprega para facer o xiz, a creta. Nesta caste de rochedos adóitanse atopar nódulos de sílex e no caso de Old Sarum, esta realidade é abraiante. Está, ademais, moi preto da vila de Salisbury, nun outeiro construído á beira dunha antiquísima vía de comunicacións. É un dos solares mais inveterados de Inglaterra, berce da cidade e un dos primeiros templos católicos do pais. Os ríos Avon e Bourne marxean a contorna.

Imaxe

Mais iso non é todo. Hai uns 5000 anos, este modesto lombeiro británico era un lugar de respecto e “reverencia”, segundo as fontes británicas, para as poboacións locais neolíticas. Neste balcón artificial sobre chaira, estruturas de grandes postes de madeira postos en pé e semellantes a outros que veremos dentro desta serie de entradas da SAGA sobre Gran Bretaña, foron dispostas dentro dun contexto ritual. Foron tanto resposta como consecuencia da visión do mundo que tiña aquela xente.

Un castro, hillfort, celta foi construído no curuto cara o ano 400 antes da nosa era. Dende este lugar dominábase unha contorna pola que se espallaban  numerosas granxas. Ca chegada da colonización romana, aló contra o ano 43, esta posición estratéxica acolleu unha fortificación de certa entidade, cunha torre. Chamaron ó lugar Sorviodunum

Marcharon os romanos e chegaron os saxóns. Old Sarum foi adaptado e transformado nun establecemento saxón. Foi apetecido polos vikingos cando menos dende o ano 1003, no que atacaron a contorna. Deste volta serviu de refuxio á poboación local  e a unha ceca, fábrica de moeda,  real.

Imaxe

Muralla interior de Old Sarum. Está feita de sílex amalgamado nunha argamasa calcaria.

Imaxe

Detalle dos croios de sílex na muralla interior.

O tamén normando Guillerme o conquistador, William the Conqueror para eles, mandou facer unha mota no centro do círculo definido pola enorme gabia exterior.  Así xurdiron outra gabia interior, o curuto secundario resultante e a pontella que salvaba o valeiro. Todos estes elementos e o predominio da madeira como material construtivo, definiron esta fortificación imaxinada dende a mais “académica” poliorcética normanda. Este castelo foi unha peza clave na conquista da illa. Puidemos imaxinar, grazas a Bernardez Vilar[1], a Guillerme sobre o seu cabalo galego e botando unha ollada ós tremendos foxos que constitúen a principal defensa desta mota. O caso é que algo mais tarde, no 1075, decidiuse a construción da catedral. Uns cen anos despois o castelo foi cárcere para Leonor de Aquitania.

A catedral primixenia foi desmantelada, transformada en canteira para poder construir, rapidamente, un novo templo. As liortas polo poder entre o rei Henrique I e o bispo Herbert Poore foron a causa e a tradición popular botou man da súa ampla e antiga equipaxe de contidos e deixounos unha versión dunha lenda que de contado levounos a pensar en dous traballos, liñas de investigación en realidade, que coñeciamos da mau de cadanseu autor. André Penha,[2] no eido da Arqueoloxía Institucional[3] e Marcial Tenreiro,[4] no da Etnoarqueoloxía e a Etnohistoria (Archaeoethnológica[5]).

Resulta que cando os poderosos daquel tempo acordaron desfacer a vella catedral e desprazar o seu eixo de poder non debían facelo de calquera xeito. Non, cumpría facelo dentro da observancia do rito. Este rito era antigo, mesmo arcaico xa daquela, mais era o tal para garantir tanto as condicións de idoneidade simbólica do novo solar como a lexitimidade do poder que emanaría da nova construción.

O ritual aparece perfectamente expresado nunha lenda local vixente inda en Salisbury segundo a cal foi lanzada unha frecha dende o alto do castelo.  Aló onde, pola graza  de Deus, caira sería onde debería erixirse a nova catedral. Un arqueiro armado cun Long bow ou arco longo de madeira do sagrado teixo, yew, apuntou alto, moi alto, e facendo renxer a extraordinaria madeira tensou ó máximo e logo liberóu os dedos. Cun seseo de serpe partiu a frecha describindo unha gran camba no ceo gris. Comezou a baixar e cando xa ia tocar terra de novo, uníndoa así co ceo, aconteceu algo extraordinario. O proxectil apañou un cervo que tiña aparecido de súpeto. Cangouse no seu lombo mais non o matou de vez. O animal, ferido de morte, percorreu correndo un par de millas até caer morto no lugar onde hoxe fica a catedral da vila de Salisbury.

A cuestión é que esta peza da etnografía local transfórmase en europea e atlántica mediante a “condensación” de tres grandes elementos do imaxinario do continente. A saber, o cervo como animal místico, a “caza salvaxe” e os ritos xurídicos posesorios mediante o uso de armas.

O proxectil actuaba como vector simbólico da forza moral e, por extensión tamén da social, do bispo. O seu uso implica, pois, a existencia dunha tripla acción – unha ideoloxía tripla – tan característica dos contextos culturais célticos.[6]

– Proxección da personalidade do aspirante, o bispo neste caso, cara a terra.

– Catalizador da vontade divina, actuando case que o xeito de “antena”.

– Forma ou mais ben fórmula, de exteriorizar unha pretensión xurídica validando a súa consistencia formal nun contexto de solemnidade.

A Tradición, con letra capital, adoita funcionar en calquera parte ou sociedade como “centro de recursos”, fonte de homologación de calquera predicado que pretenda invocar un valor social. Así, mediante o expediente do cotexo co repertorio de formas, ou fórmulas, tradicionais a comunidade dispón dun método de verificación e integración de contidos estandarizado.

Neste caso a lenda comeza como un relato que apela á categoría ben establecida de acceso á condición de señor dun territorio mediante a proxección sobre este dunha arma, como vemos na obra de Tenreiro. Despois introduce outro plano que ven definido pola irrupción do cervo no rol de ser místico, o cal actúa, no contexto cristián da época, como imaxe do corpo místico de Cristo. Isto ven demostrado nos bestiarios medievais, onde o cervo aparece combatendo ás serpes tal como o fillo de Deus combate ó mal[7]. Este recurso ó cérvido como avatar remite cara a terceira peza da composición, a “caza salvaxe” entendida como formulismo de apertura da porta cara o territorio do “arciprestádego” mais antigo e poboado (ergo, o mais significado e provedor de prestixio), o do mundo das ánimas dos que moran no Alén. A caza do cervo está relacionado ca posibilidade do ascenso destas cara o outro mundo.

Como probablemente xa fixeran todos os anteriores prebostes, probablemente dende o mesolítico, dada a importancia da caza e das armas, o bispo da vella Sarisburia medieval levou a cabo un rito de empoderamento que mediante a caza/sacrificio do cervo/Cristo actualizaba ou reeditaba, dentro dun contexto de continuidade, un xesto atávico e inmemorial. Un xesto no que o cervo aparece milagrosamente para autoinmolarse en beneficio da comunidade, na mais pura ortodoxia animista. E por iso mesmo, un xesto que valía o mesmo que vale unha eucaristía.

Cervos e armas son precisamente un dos motivos mais conspicuos dos petróglifos galegos.  Pode que Galicia conserve, unha vez mais, algunhas das claves que permitan comprender mellor o significado histórico de lugares coma iste de Old Sarum.

O noso agradecemento ó Prof. Marcial Tenreiro, polos seus valiosos e atinados apuntamentos ó respecto deste artigo. Efectivamente, tal como Tenreiro ten feito notar, o cervo nesta tradición semella “funcionar” como un animal guía, un ser que actúa de mediador na procura dunha visión ou significado transcendente. Neste aspecto o cervo tería un valor semántico dual, no sentido de que dunha banda estaría relacionado ca función psicopompa ou guía cara o acceso ó plano do Alén. Doutra o seu rol é claramente fundacional e xa que logo institucional, en tanto que catalizador do intre fundacional da Basílica Catedral e da cidade de Salisbury. En palabras de Tenreiro, “…mistura perfeita de duas tradições fundacionais a de projetar uma arma (relacionado com rituais jurídicos) e a do animal condutor”. (Comunicación persoal)

Imaxe

Algúns dos estoicos habitantes de Old Sarum inda gastan capa.


[1] Bernardez Vilar, Xoan. No ano do cometa. Ed. Xerais, 1987. ISBN 9788475078311   Novela histórica ambientada na Europa do ano 1066. Trala morte do rei Edward o Confesor, aconteceu a brutal loita sucesoria na que o autor sitúa a acción e a participación galega na urde de acontecementos.  O cometa Halley apareceu nese mesmo ano e será tomado como signo propicio cara á conquista da Gran bretaña por Guillerme de Normandía.  264 págs. Encuadernación: Capa mol. Lingua: GALEGO

[2] Andrés J. Pena Graña/ André Pena, MA, Ph.D. in Ancient History and Archaeology, is the Dean of the Galician Institute for Celtic Studies and the Historian, Archaeologist and Archivist of the City of Narón, north west Galicia.

http://andrepenagranha.wordpress.com/2013/08/07/la-amoura-y-el-caballero-revisitado-por-andre-pena-granha/

http://andrepenagranha.wordpress.com/biography-2/

[6] Cfr. Pena Granha, A. p.136 e ss.http://www.calameo.com/read/001292957d04ee420da9a

[7] Esta asimilación provén do antecesor dos bestiarios medievais, o Physiologus, de autor descoñecido e tamén da “recepción” ou versión que desta obra fixo San Epifanio de Salamina.

 

Tamén pode ser moi interesante a consulta destes materiais aportados polo prof. Tenreiro:

 

Artigo de Alfredo Erias no Anuario Brigantino sobre a caça do Javarim na Idade Meia

http://anuariobrigantino.betanzos.net/Ab1999PDF/1999%20317-378%20jabali%20Erias.pdf

Sobre as lendas de animais guias. Segundo volume da tese do etnógrafo bretão Joe Hascöet. Capitulo sobre o animal guia desde a Antiguidade às lendas hagiográficas medievais, e que especialmente lhe dedica um apartado ao Cervo (p. 611-613 da tese; p 189-191 do pdf).

http://hal.archives-ouvertes.fr/index.php?halsid=2lj3nnvkfgai9ddoefcunqlou5&view_this_doc=tel-00550144&version=1