"O blog da SAGA"

Artigos etiquetados “Petróglifos

Imaxe

Presentación da Monografía da SAGA nº2 : A Guía de Petróglifos de José Antonio Gavilanes

CartazDefinitivo

Advertisements

Os petróglifos de Sandín e o camiño do sol ou o porqué dos cadelos que corren atrás dos carros.

Miguel Losada SAGA

A mediados do ano 2013 na SAGA tivemos coñecemento da existencia dunha interesante zona cun importante corpus de tradicións locais inda vixente. Ademais parte deste sistema mítico estaba, segundo os nosos informantes locais, asociada con varios petróglifos inéditos. Tratábase dos montes inmediatos a Sandín, parroquia de Flariz no concello de Monterrei, Ourense.

Un dos nosos primeiros obxectivos sería a localización e fotografado dun panel granítico que contiña, segundo nos informaran, o denominado petróglifo do Sugarrido no emprazamento do mesmo nome, ás aforas da localidade.

Agardabamos poder ir, nas seguintes semanas, acompañados por algunha xente de Sandín para que nos levasen á fonte da Moura e a outros prometedores lugares nos que poder escoitar de primeira man os relatos asociados.

Pouco despois aconteceu o monstruoso incendio do mes de agosto daquel ano, polo que tanta angustia e carraxe experimentarían as xentes desta parte do planalto do Larouco, entre eles os de Sandín.

Fotos do incendio

http://pedroarmestre.photoshelter.com/gallery/2013-08-24-SPAIN-FOREST-FIRE-CUALEDRO-SANDIN/G0000FIvdhCNRVcE/C00009phPFW6A2rU

Nova do incendio

http://www.europapress.es/sociedad/noticia-incendio-cualedro-ourense-afecta-alrededor-1100-hectareas-llega-portugal-20130825101802.html

http://www.calamar2.com/2013/08/24/el-incendio-de-cualedro-el-mas-grande-de-galicia-este-ano/

Por elo, non foi até un mes despois cando puidemos achegármonos por aquelas alturas cubertas de cinsa máis propias de Mordor que da magnífica paisaxe galega. A escena era deprimente, e a preocupación aumentou cando comezamos a ver un dos máis lamentables efectos do lume no monte.

SAM_1945

Pedras estonadas pola acción do lume de alta intensidade. Foto SAGA 2013

Percorremos a zona, devida daquela nunha antesala do inferno, xunto cun natural de Sandín, Manuel Atanes Góméz – ó que lle agradecemos os seus coñecementos, informacións e compaña – que nos levou até a Fonte da Moura e tamén ó lugar do Sugarrido onde xa non demos atopado o petróglifo que iamos procurar, pode que xa desaparecido polos sucesivos lumes que teñen afectado nas derradeiras décadas do XX ó monte galego, abandonado e, o que é peor, infravalorado.

SAM_1953

Valos de pedra nos montes de Sandín. Foto SAGA 2013

SAM_1948SAM_1947

Panel pétreo do Sugarrido, Sandín, Monterrei, Ourense. diversas zonas danadas de diferentes xeitos. Foto SAGA 2013

Algo abatidos e sa de volta cara Sandín, Manolo, o noso guía propuxo achegarse até o lugar de O Penedo do Mouro, polo que atravesa un importante camiño Norte-Sur.

Da importancia do sitio daba conta o feito de que nel era onde situaba a tradición local a manifestación discontinua dun “vella” que pode ser vista no alto dos penedos. Vestida con algo semellante  a unha capa de burel marca coa súa presenza a existencia dun inveterado contido simbólico e, xa que logo, encriptado.

O chegar a un outeiro, nun valo de pedra vimos as primeiras e familiares marcas dunha antiga vinculación co territorio.

SAM_1958SAM_1957

“Ferraduras” nas rochas do camiño. Posible reutilización ou nova sintaxe a partires dun vello motivo?

O que non contabamos foi atopármonos diante do que, inmediatamente, percibimos como algo novo para nós.

SAM_1961SAM_1960SAM_1959

As novas figuras fotografadas pouco despois do incendio en 2013. Fotos SAGA 2013

Esta mesma idea, a novidade implícita, foi referendada tralas investigacións recentemente desenvolvidas pola Universidade de Vigo, Campus de Ourense, no Proxecto Alto Támega.

Logo alto Támega

Link á nova do proxecto e programa no blog da SAGA. https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com/2013/08/21/proxecto-alto-tamega-comezou-o-traballo-de-campo/

Facebook do proxecto. https://www.facebook.com/ProxectoAltoTamega?hc_location=timeline

O novo estilo na Universidade de Vigo.http://duvi.uvigo.es/index.php?option=com_content&task=view&id=8882&Itemid=2

A seguir empregámonos ó intento de establecer referentes que permitiran encadrar dentro dalgún contexto cultural estes magníficos petróglifos. para elo cumpría preguntarse cal podería ser o alcance semántico e simbólico dos motivos. Foi entón cando traballamos coa idea de que as figuras aparelladas eran inversas e, xa que logo, expresaban reciprocidade. Poderían representar a idea de xemelgos, parellas dinámicas que efectúan unha acción, e por elo cumpren unha función ou desenvolven un traballo.

Perante a ausencia de referentes bibliográficos achegados que puideran contextualizar directamente este achado, recorremos ó escenario continental na procura de achados semellantes.

Compre lembrar que mesmo dentro do ámbito galego coexisten manifestacións moi diferentes que denotan a posible existencia de contextos ideolóxicos pretéritos tamén diferenciados. Os distintos estilos estarían a expresar ideoloxías ou visións do mundo diferentes inda que, como en todas as sociedades antigas, compartían inquietudes “estruturais” propias das sociedades humanas. Sobrevivir ó paso inexorable das estacións é un asunto fundamental nas zonas mornas do planeta. Tamén os movementos das presas de caza, a sazón dos cultivos, o balance entre a enfermidade e saúde, a fame e a fartura, a vida e a morte en definitiva. Mesmo hoxe en día somos vasalos do sol.

En moitas mitoloxías[1] os heroes teñen unha relación dinámica co astro solar. Tal é o coñecido caso de Dédalo e de Ícaro, por exemplo. Noutras relativamente abundantes ocasións, a tradición predica propiedades cósmicas dunha parella divina, celeste, santa ou sacra. Eses pares adoitan seren xemelgos místicos ou xemelgos cun rol fundamental para o equilibrio, inestable, da orde cósmica.

Cástor e Pólux ( Polideuces) heroes xemelgos da mitoloxía da hélade representan en palabras de I.Gómez de Liaño ( Gómez de Liaño, 1998) “… El alternante tránsito del sol por la mitad superior y la mitad inferior de la esfera celeste, esto es, por el mundo subterraneo y el celeste”[2]

Amphion e Zethus, xemelgos de Zeus, crean a cidade de Tebas igual que Rómulo e Remo, irmaus enfrontados crean a cidade de roma na tradición latina.

Apolo é tamén un deus deus solar e a súa xemelga, Artemis, deusa da noite, a caza e está directamente relacionada ca lúa. Ámbolos dous representan tamén ós principais astros do ceo.

Caín e Abel son os primeiros homes “naturais” xa que a súa creación non dependeu directamente de Deus.

Xa noutras tradicións, como a mesoamericana, podemos atopar ós heroes xemelgos Hunahpú e Ixbalamqué (Ou Xbalanqué ) recollidos dende a tradición popular no libro denominado (dende 1861) Popol Vuh. Cada un deles encarna ós dous astros.

No Oriente Medio os deuses matutinos e vespertinos Arsu e  Azizos son tamén xemelgos celestes.

Na tradición persa Arhiman e Ahura Mazda son xemelgos, opostos e enfrontados, que representan a dualidade cósmica.

Na Australia central a tradición explica que unha parella solar de lagartos xemelgos crean o mundo e rescatan ás mulleres das gadoupas dun espírito lunar que as retén.

Na cosmogonía nórdica atopamos os deuses, tamén xemelgos, Frej (Freyr) e Freja (Freyja) como solar e lunar respectivamente. Posúen cadanseu carro co que percorren o ceo.

Moitas culturas das dúas Américas manexan o mito dos xemelgos, como os Iroqueses, onde atopamos unha parella “ positiva/negativa “ denominados “estou disposto” e “o espullento” cun rol semellante ó de Abel e Caín. Dous xemelgos, fillos dun oso e unha muller primordial inician a saga humana en varias culturas da costa oeste de Alaska. Tamén, entre os Inuit, o sol e alúa teñen a súa orixe na transformación dun irmán e unha irmá nos dous astros. Na costa  do Pacífico son Enumclaw e Kapoonis os gobernantes sobre a luz e o trono. Entre os Navajo un par de heroes guerreiros, xemelgos, resultan ser fillos do sol dentro da súa saga cosmogónica. Resultan ser o “Fende_monstros” e o “ Rapaz_de_Auga”. O seu pai transporta ó sol pola bóveda celeste e eles rematan sendo dous heroes que percorren o mundo polo ceo.  Os Hurón do nordeste americano teñen a Ioskeha e Tawiskara, e outras tribos falan de Gluskap e Malsum. Masewi e Oyoyevi son a parella heroica entre os indios Acoma do suroeste de Norteamérica e cumpren unha función mítica equivalente á do par de “iguais recíprocos” Ariconte e Tamendonare da cultura do Pobo Tupinamba do brasil. Entre os Xingú, tamén do Brasil, os irmáns xemelgos Kuat e Iae fanse cargo do control do sol e da lúa.

Na Melanesia atopamos a Kavinana e Karvuvu, o “sabio” e o “estúpido” respectivamente e que representan a dicotomía entre a vida e a morte, os aspectos positivos e negativos da existencia.

Nas culturas africanas a importancia desta idea está tamén moi estendida. No antigo Exipto o deus Geb e a deusa Nut son xemelgos que fican separados pola intervención do gran deus Ra que sitúa o aire entre eles. O seu rol é de complementariedade. Osiris e Set son fillos xemelgos e enfrontados, ou sexa, opostos, de Geb e Nut.

Entre os Yoruba existe a tradición da parella de irmáns, os Ibejis, que proceden dunha muller primordial preñada de xeito máxico, e entre os Dogon de Mali a deidade Nummo é en realidade, unha parella de xemelgos masculino e feminino. Para os Fon de Benim a parella de xemelgos está formada por Mawu, a lúa, e por Lisa, o sol.

Por último podemos citar o caso da tradición relixiosa dos Nuer – Val do Río Nilo, Sudán do sur África –  na que os xemelgos aparecen relacionados co Ceo e asimilados á condición das cousas sacras ou superiores. Para os Nuer, os xemelgos, calquera parella deles, son paxaros que voan mal e baixo, mais en calquera caso e como todos paxaros, son manifestacións superiores da sacralidade. Recollido por Evans Pritchard[3] a mediados do S.XX, este traballo é xa un clásico.

Mais foi o artigo[4] de K. Kristiansen[5] o que nos fixo pensar na relación entre a iconografía destes petróglifos e a ampla tradición cosmogónica continental na que podían ter un encaixe efectivo.

En efecto, dentro do corpus de narracións míticas celestes son moi prevalentes algúns elementos como o carro, o lobo a serpe e a existencia de espazos invertidos, “arriba e abaixo” que significan o amplo abano da reciprocidade posible entre os planos ou mundos do cosmos. Unha clara versión ou actualización deste tema é o escenificado polo ciclo invernal do antroido galego, por exemplo, onde as figuras “superiores” encarnadas polos Cigarróns, Peliqueiros e outras denominacións “tocan terra” cos seus traxes ambíguos cando corresponde[6].

serpent mound

Unha gran serpe de 380 m de longo semella devorar ó sol no Serpent Mound Memorial  en Ohio, EE.UU. Fonte: http://www.ancient-wisdom.co.uk/americaserpentmound.htm

O lobo Sköll e o seu xemelgo Hati corre tralos cabalos da parella de irmáns composta pola deusa “Sól” ( no noruegués antigo) e do deus Mani (a Lúa).

330px-The_Wolves_Pursuing_Sol_and_Mani

Parella de xemelgos, ou o porque dos cans que perseguen ós coches. Sól e Mani perseguidos polos lobos. Fonte http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/The_Wolves_Pursuing_Sol_and_Mani.jpg/330px-The_Wolves_Pursuing_Sol_and_Mani.jpg

O cabalo é un animal sacro na tradición hindú, por exemplo, na cal representa ó sol e ó lume. Encarna o principal elemento dentro do protocolo de sacrificio nos rituais védicos. Nos Vedas, o percorrido, ceibe, dun cabalo e durante un ano sobre un territorio pode aproveitar a un rei que por medio da besta adquire a propiedade desa rexión. Nese sentido un cabalo é unha caste de “sol _sobre_a _terra”. Os cabalos e tamén os cervos, tan abundantes nos petróglifos galegos, poden matar serpes as cales son inimigas do sol.

O cervo, pois, e tamén é un ser relacionado co sol. Mircea Eliade[7] resume a gran importancia deste animal dentro da tradición europea.

Un carro é o vehículo no que os deuses de moitas tradicións percorren os ceos. Posiblemente unha das mellores sínteses dispoñibles para a aproximación a esta ideoloxía e as cosmogonías relacionadas, sexa a que exemplifica o famoso Carro solar de Trundholm.[8] Onde a besta explicita o seu rol de helióforo e xa que logo a súa misión fundamental.

TrundholmCarro

O cabalo divino transporta ó Sol. Museo nacional de Dinamarka. Fonte:  http://www.museumsbutikken.dk/default.aspx?load=main&data=ProductInfo&key=180029

Efectivamente, o ascenso do sol logo da invernía é un fito anual de primeira orde polas súas consecuencias vitais e xa que logo, simbólicas. No contexto atlántico[9] europeo a deusa Brighid, Brigantia ou a Santa Bríxida, marca ca súa festa o comezo da fin da loita invernal aló polo primeiro de febreiro. Trátase do coñecido Imbolc celta, unha festividade a prol da luz solar que é “axudada” no seu ascenso polas cacharelas deste período no que tamén se enmarca a Candeloria[10], do día seguinte do mes.

ostergotland1

Gravado rúnico escandinavo, older futhark, onde segundo os expertos ficaria o nome de “Braido ou Brajdo”  e cuxo significado sería “a mais grande” ou “a excelsa” ou “digna”. Epítetos semellantes ós escollidos para a deusa Brighid. Per Nilsson (ex Arthur Norden 1925 ) http://www.rockartscandinavia.com/images/articles/per-nilsson-a07.pdf p.26

K.Kristiansen[11] recolle antes que nos, esta idea da relación entre algunhas manifestacións europeas da arte rupestre e o mito dos xemelgos divinos, celestes ou heroicos que, como vemos teñen unha grande prevalencia dentro das tradicións humanas, das que poderiamos dicir que esta idea ven “ de serie” dende algún tempo moi remoto.

O autor indica que o mito dos xemelgos divinos simbolizado polos barcos xemelgos é un motivo común nas expresións sobre rocha ou metal e que pode adscribirse á idade do bronce.

By establishing a correlation between text and material culture the Divine Twins could be safely dated to the Bronze Age in Europe. It could be demonstrated that twin ships is a common motive on metalwork and rock art. (Kristiansen 2010 .p99)

E tamén que, dada a súa localización en moitas áreas de todo o continente, debeu ser una idea ou motivo común nas sociedades do vello continente durante a idade do bronce.

It suggests that the symbolism linked to the Divine Twins was already widespread from the early Bronze Age (Pasztor 2008, Vianello 2008). (Kristiansen 2010 .p100)

As tradicións sobre este tema transmiten a idea de reciprocidade, equivalencia e dualismo agonístico. Os espazos invertidos, antitéticos, acomodados no programa ideolóxico de moitas culturas, constitúen tamén unha ferramenta simbólica manexada tanto sincrónica como diacronicamente. Porque, lembremos, a cultura entendida como manexo dunha interface simbólica é un proceso crónico para a humanidade.

Na seguinte figura podemos ver a representación mitificada do ciclo solar gravado sobre diferentes coitelas da idade do bronce[12]. As formas sinuosas e as parellas de inversos forman parte do xogo semiótico ou de contidos no que semella ser un deseño estandarizado.

d2b3058b13

Fonte: Museos Nacionais Daneses

http://natmus.dk/en/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/the-journey-of-the-sun-across-the-sky/

Cabalexo-danes

fonte: http://natmus.dk/typo3temp/pics/50a27bb07a.jpg

Comparen, se lles parece, a imaxe dun cabalo que aparece no sitio do museo danés coa do cabaliño da beira do Támega do que falamos máis adiante.

Así pois é posible que os petróglifos de Sandín[13], Monterrei, Ourense, estén dando conta da existencia dunha versión destes mitos sobre xemelgos celestiais, ou heroes fundadores. Pode ser que a súa vontade evidente de expresar reciprocidade ou a percepción da existencia de “planos” fluídos, inversos e reflectidos un do outro, estea indicando dende tempos remotos que o solar galego acolleu sociedades relacionadas culturalmente co resto do continente e co resto do mundo. O verdadeiramente anómalo sería que non fose así.

Por exemplo pode verse como na figura 6.5 das que recolle Kristiansen os autores plasmaron e xestionaron graficamente a idea da “inversión” dos planos da existencia dentro dun contexto mitolóxico ou dun “espazo mitolóxico”. Formas sinuosas, serpentiformes; cabalos e barcos; parellas de figuras. Barcos solares exipcios referendando o contido do mito e a súa omnipresenza.

Figura 6.5 kristiansen

Figura 6.5 do artigo de K. Kristiansen. Rock art and religión. The sun journey in Indo-European mythology and Bronze Age rock art.Fonte: https://www.academia.edu/247786/Rock_art_and_religion

A moi pouca distancia, tamén no Támega temos esta outra figura “xurdida” durante os traballos de investigación do proxecto Alto Támega. Moi probablemente é un cabalo e tal como vemos, pode ser que sobre o seu lombo viaxe o sol ou a lúa.

Cabalexo das pisadiñas

https://www.facebook.com/AsociacionCulturalAltoTamega/photos/pcb.835719586446357/835718529779796/?type=1

Estilisticamente pode verificarse unha notable similitude entre algunhas das formas escollidas nos petróglifos de Sandín e arredores como o cabalo do penedo das pisadiñas e outros amosados polos autores escandinavos e que están, segundo eles, exercendo como vehículo do concepto fundamental de “similares opostos”.  Tampouco podemos obviar a existencia dalgunha caste de relación entre outros motivos, como xa puxemos de manifesto na entrada referida ó petróglifo das Cuncas ou as Ferradas en Vences, Santabaia, tamén do Concello de Monterrei e tamén obxecto de estudo dentro do Proxecto Alto Támega

https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com/2013/12/09/o-petroglifo-das-cuncas-ou-as-ferradas-the-yorkshire-conection/

É por elo que propoñemos a plausibilidade de que estes, emprazados no interior ourensán, estean a dar conta da existencia dunha cosmogonía tributaria do gran ciclo cosmogónico europeo durante a idade do bronce e confluente, á súa vez, cunha tradición estendida por todos os continentes habitados.

[1] Cfr. Por exemplo: A Dictionary of World Mythology. Cotterell ,Arthur . Oxford University Press. 1986 e

Clark, Ella Elizabeth. Indian Legends of the Pacific Northwest. University of California Press. 2003

[2] Ignacio Gómez de Liaño. ed Siruela, 1998. P.113-115

[3] http://seminariodemetodologiadelainvestigacion.files.wordpress.com/2013/04/los-nuer-de-sudc3a1n-evans-pritchard.pdf

[4] https://www.academia.edu/247786/Rock_art_and_religion

[5] http://www.cirs.info/chercheurs-fiche,langue.spa-id.1101.html

[6] https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com/2014/02/26/publicamos-as-actas-das-i-xornadas-sobre-o-entroido-de-galiza/

[7] Eliade, Mircea De Zalmoxis a Gengis-Khan: religiones y folklore de Dacia y de la Europa oriental Cap.IV El Príncipe Dragosh y la caza ritual: La función religiosa del ciervo p. 150-157 Ediciones Cristiandad, 1985

[8] Video e comentario sobre a peza. Museos Nacionais de Dinamarca http://natmus.dk/en/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/

[9] Posible inscripción adicada á deusa Brighid no Báltico. http://www.rockartscandinavia.com/images/articles/per-nilsson-a07.pdf p.26

[10] A Candeloria representa, dende o ano 492, o día da purificación da Virxe, logo dos 40 días posteriores ó parto. Santa Bríxida tería axudado á Virxe e por elo a súa festa vai diante. Pola candeloria medio inverno fora, di o refraneiro popular galego. (múltiples variantes)

[11] The Rise of Bronze Age Society Travels, Transmissions and TransformationsKristian Kristiansen, Göteborgs Universitet, Sweden.Thomas B. Larsson, Umeå Universitet, Sweden 2005

ISBN: 9780521604666

[12] Dirección do sitio en internet na foto.

http://natmus.dk/en/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/the-journey-of-the-sun-across-the-sky/

[13] Fotos rexistro do petroglifo o penedo do mouro sandin-flariz, monterrei, en facebook. Proxecto Alto Támega https://www.facebook.com/media/set/?set=a.834807006537615.1073741859.508904632461189&type=1


O PETRÓGLIFO DAS CUNCAS OU AS FERRADAS: THE YORKSHIRE CONNECTION.

Miguel Losada Secretario SAGA

No ano 2012 a SAGA notificou á Administración competente o descubrimento, en 2011 e por parte dun dos seus membros, dun ben de interese arqueolóxico sito na parroquia de Santa Baia, en Vences, Concello de Monterrei, Ourense.

Tratábase dun petróglifo que pola súa localización na zona de acceso ó monumental e inveterado coto mineiro de Arcucelos podería resultar un achádo de gran importancia.

Petróglifo de as Ferradas ou as Cuncas. Covas Rubias.Vences. Foto SAGA 2013

Petróglifo de as Ferradas ou as Cuncas. Covas Rubias.Vences. Foto SAGA 2013

En calquera caso, tratábase sen dúbida dun elemento cultural daqueles sobre os que o ordenamento xurídico estende a súa protección en sentido amplo, inda que usualmente esta non se concrete máis que de xeito parcial ou difuso, permitindo con elo a erosión dun patrimonio que agarda mellor consideración. Unha mostra do noso inmenso patrimonio pode ser vista con máis detalle no blog do colaborador da SAGA Xavier Moure.

http://onosopatrimonio.blogspot.com.es/

O caso é que no lugar de “As Cuncas” ou “As ferradas”, na beira dunha pista que en tempos foi camiño transmontano e de longo percorrido; preto da coñecida e antiga área de explotación mineira de As Covas Rubias – nunha cota algo superior e cara ó sur sobre un contraforte do Monte Meda- atopábase unha estación con petróglifos sita nun contexto amplo, rico e mal coñecido ou ignorado pola historiografía.

A parte alta do val do río Támega ven de revelarse nos últimos tempos como unha das áreas máis importantes para o coñecemento da prehistoria recente, non só de Galicia e a súa contorna galaica, mais tamén dun contexto máis amplo como veremos a seguir.

Pode que este recoñecemento fique instituído de pleno dereito ou de xeito oficial, se se quere, pola posta en marcha do “Proxecto Alto Támega” da Universidade de Vigo en colaboración con entidades e persoas asentadas na zona.

https://www.facebook.com/ProxectoAltoTamega?ref=ts&fref=ts

A participación da SAGA, entre outras, neste proxecto multidisciplinar aspira a fornecer de elementos de xuizo que permitan axudar ó mellor coñecemento da realidade cultural galega. Tamén deberá contribuír á normalización da relación entre a sociedade e o seu patrimonio, fronte ó proceso de aculturación que ven da mau da tan manida globalización.

Así, o  primeiro paso que demos foi comezar a escoitar atentamente, e de xeito critico, ás persoas da contorna para ir peneirando os elementos significativos, e comprender as circunstancias do lugar. Moitos datos teñen ido aparecendo, comezando polo nome mesmo do sitio, xa case que esquecido. “Cuncas” ou “ferradas” son sinónimos que indican concavidades, ocos na pedra nesta ocasión, que tamén son coñecidos noutras partes como “coviñas”. Na Gran bretaña, por exemplo, adoitan chamarlles ” cups” ou sexa, “cuncas” tamén. Aló considérase que as “Cupmarks” británicas son producto das culturas do período neolítico e da idade do bronce. Poden, igual que en Galicia, facer parte de conxuntos delas e/ou estar asociadas a outros deseños como os trazos concéntricos, os “cup and ring marks”.

“Cup and ring mark stone” en Dalgarven. Ayrshire, Escocia. http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Cupandring.JPG/220px-Cupandring.JPG

“Cup and ring mark stone” en Dalgarven. Ayrshire, Escocia.
http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Cupandring.JPG/220px-Cupandring.JPG

Mais información sobre a o fenómeno das coviñas, cuncas ou ferradas no mundo.

http://en.wikipedia.org/wiki/Cup_and_ring_mark

No contexto inmediato desta parte do val do Támega cómpre sinalar que dun tempo a esta parte, teñen ido aparecendo ducias, literalmente, de estacións da arte rupestre galega. A meirande parte delas debidas ó esforzo de Bruno Rúa que decidiu ademais publica-los seus achados. Mais hai outros como Héctor Salgado, Diana García, X.R. Reigada, Rafa Castro, Eduardo Castro, ou Xosé Lois Lozano, ós que é xusto agradecer tamén a súa xenerosidade e bo facer. Estas iniciativas e a ubicuidade das estacións evidenciaron a riqueza que debía ter esta área.

En calquera primeira aproximación cara á comprensión dos petróglifos e, xa que logo, cara á sofisticada mente simbólica das persoas e a sociedade da que facían parte, a análise estilística dos motivos institúese nunha sorte de metodoloxía urxente. O auxiliar transfórmase así en principal fronte ó desleixo das administracións e ás dificultades de catalogación, as cales non derivan unicamente da falla de medios humanos, económicos ou doutra caste, senón da manifesta imposibilidade de catalogar e, xa que logo, de protexer aquilo que tecnicamente non se pode, pacificamente, procurar antes de que sexa destruído; nin tampouco facer visible para que as comunidades o poidan incorporar, asimilar e reciclar nos seus circuítos cotiáns.

Así, perante a falla de mellores consideracións ás que abeirarse e diante desta aguillada oficial, o nihilismo adoita se-la única argamasa das consideracións posteriores, dando por feito que “nunca” será posible entendelas en relación á sociedade que as pariu. Probablemente isto seguirá sendo certo mentres se teña por seguro que os elementos materiais das culturas son acenos substantivos delas antes que simples e meros accesorios. Na nosa opinión estes teñen este segundo significado, inda que non menor interese ou importancia.

Se o estilo e o material define dalgún xeito ás culturas, como se ten argumentando en tantas ocasións, cómpre reflexionar sobre asuntos como o seguinte:

No día de hoxe, para esta parte de Galicia ou curso alto do Támega é unha realidade o feito de que a abundancia en emprazamentos é inversamente proporcional ó coñecemento e nivel de protección que se ten sobre eles. Cónstanos que noutras partes do país tamén acontece o mesmo, tal como evidenciaremos a non tardar. Mais cónstanos tamén outra cousa ó respecto, como é que a tipoloxía de todos estes do parágrafo anterior non é única nin característica da cultura galega, o cal, na nosa opinión, lonxe de diminuír a súa importancia contribúe a engrandecela como fenómeno amplo, ancestral e milenario.

En efecto, na SAGA, grazas á axuda imprescindible e insustituible dos seus colaboradores, atopamos que dende o punto de vista estilístico o petróglifo “das Ferradas”, ou “das Cuncas” ten os seus parentes máis achegados non so nos da propia cunca do Támega, senón naqueles do pais de Yorkshire, especialmente nas zonas de   North  e West Yorkshire e as súas bisbarras, onde destaca a estes efectos o petróglifo coñecido como a arbore da vida, The tree of live stone, segundo os locais.

Imaxe deste petróglifo e interesante post, no blog de Andregoto Galíndez. http://arqueotoponimia.blogspot.com.es/2013_04_01_archive.html

Os petróglifos de Yorshire e máis aló.

http://ukra.jalbum.net/brac/England/Yorkshire/index.html

Xulguen vostedes mesmos non só en relación á dita “árbore” mais tamén segundo a feitura dos de toda a contorna do norte de Yorkshire, onde as coviñas e deseños galaicos son, estilisticamente, tamén, signo de identidade aló.

Puxémonos en contacto co noso colega e colaborador Graeme Chappell, coñecedor experto daqueles petróglifos das Illas, sinalado contribuidor do British Art Rock Colection, BRAC, e autor dun prestixioso blog. Literalmente a súa resposta foi que “Each rock art site is unique – with its arrangement of carvings.(…) But it also looks so familiar that it would not be ‘out of place’ here in the UK. Nos tamén pensamos que calquera deles non estaría fóra de lugar tanto aló coma acó.

Blog de Graeme Chappell

http://rockartuk.wordpress.com/2013/12/02/a-winter-get-away-covas-rubias/

O BRAC

http://ukra.jalbum.net/brac/About%20BRAC/BRAC%20Contributors/index.html#

Mr. Chappell confirmounos algo que tamén acontece con outras manifestacións culturais galegas. Ó igual que no caso de moitos dos castros do noroeste da Península Iberica, por exemplo, o petróglifo atopado en Vences, parroquia de Santa Baia, encaixaría perfectamente naquela paisaxe británica. Chappell colocou un dos nosos videos no seu blog. Thank you Graeme.  A este respecto pode consultarse, ademais, a serie de video post sobre as grandes cidades galegas da prehistoria que temos encetado no noso blog e que tamén expresa a mesma idea de equivalencias materiais. https://sociedadeantropoloxicagalega.wordpress.com/2013/11/10/viaxe-da-saga-a-cidade-dos-homes-fortes-os-acenos-galaicos-do-castro-gales-de-trer-ceiri/

Algo semellante pode dicirse do caso dos torques “galegos” do British Museum, levados aló ou feitos dentro da mesma “atmosfera” cultural, pois.

Torques galaicos do British Museum Foto SAGA 2013.

Torques galaicos do British Museum Foto SAGA 2013.

O mesmo acontece en moitos outros casos, como teñen demostrado investigadores como X. A. Gavilanes pola parte norte da provincia de ourense, X. Moure cos seus achados nos Ancares (Campa do Barreiro en Cervantes, Lugo e outros) ou o excepcional achádego de Rafael Castro tamén no Támega, na beira do importante camiño cara outro couto mineiro de gran importancia como é o de Vilardecervos, no concello de Vilardevós, Ourense. Trátase dun monolito que seica estivo ergueito nas proximidades desta verea e que posúe un elegante petróglifo na súa parte distal.

Monolito con petróglifo. Pozo do Demo. Verín. Debuxo Rafa Castro 2013.

Monolito con petróglifo. Pozo do Demo. Verín. Debuxo Rafa Castro 2013.

Desta peza  dunhas tres toneladas, descuberta por este senlleiro colaborador da SAGA, falaremos noutra ocasión con máis deteñemento, xa que así o merece. Estén atentos se lles interesa o tema ó noso boletín Cadernos de Campo nº4/2013.

Chegado a este punto cómpre lembrar que, históricamente, os Brigantes foron o pobo que habitou as terras do país de Yorkshire, logo dunha mítica ou épica – cada quen que pense o que queira, ou lle conveña – viaxe dende Galicia.

Petróglifo de a Granxa foto X. A. Gavilanes 2012

Petróglifo de a Granxa foto X. A. Gavilanes 2012

Petróglifo de Casar de Nino. Foto X. A

Petróglifo de Casar de Nino. Foto X. A

Petróglifo Lameira-Sta.Cruz. Foto X. Gavilanes 2012

Petróglifo Lameira-Sta.Cruz. Foto X. Gavilanes 2012

Petróglifo de O Couso. Foto X. A Gavilanes 2012.

Petróglifo de Bouzas Foto X. A Gavilanes 2012.

Petróglifo de Casar de Nino II. foto X. A. Gavilanes 2012

Petróglifo da Ansuíña I.(Atopado  por un xubilado que pasaba uns días nun balneario.Canda este atopou outros doce mais) . Foto X. A. Gavilanes 2012

Petróglifo de O Pombal. Foto X. Gavilanes 2012

Petróglifo de O Pombal. Foto X. Gavilanes 2012

Petróglifo das Pereiras. Foto X. Gavilanes 2012

Petróglifo das Pereiras. Foto X. Gavilanes 2012

Petróglifo das Pereiras. Foto X. Gavilanes 2012

Petróglifo das Pereiras. Foto X. Gavilanes 2012

Pedrafita Couso. Foto SAGA 2012

Pedrafita Couso. Foto SAGA 2012

Petróglifo sobre parafita. Vilar de Perdizes. Foto SAGA 2012.

Petróglifo sobre parafita. Vilar de Perdizes. Foto SAGA 2012.

Petróglifo parcialemente destruido. Pozo do Demo,. Verín. Foto SAGA 2013

Petróglifo parcialemente destruido. Pozo do Demo,. Verín. Foto SAGA 2013

Convidámolos pois, a botarlle unha ollada ó catálogo do BRAC e a compara-lo estilo dos petróglifos como os da etiqueta Snowden-Car Otley, dentro da pestana North Yorshire, neste link.

http://ukra.jalbum.net/brac/England/Yorkshire/North%20Yorkshire/Snowden%20Carr%20-Otley/index.html


Vídeo

Noite no Petróglifo das Covas Rubias

Paste a Video URL

Como remate da primeria campaña de traballo sobre esta extraordinaria peza do patrimonio de Galicia, onte , día 24 de Agosto de 2013 animamos á xente da contorna para que subiran até o lugar onde se atopa co albo de experimentar outra caste de relación cun senlleiro elemento da nosa cultura descuberto pola SAGA nos últimos tempos.

Perto de cen persóas subiron no medio da noite e a pé por unha pista forestal absolutamente escura, até a media ladeira do Monte Meda. Chegaron á entrada coto mineiro de Arcucelos e un pouco por riba da antiga casa dos guardeses dunha das minas que ó longo do tempo, ten aproveitado o tesouro de estaño e volfram, atenderon ás explicacións realizadas sobre o panel mesmo e con diferentes iluminacións. A lectura da poesía de Rafa Quintía por parte de Luis Lozano, o Home da Pedra, e a heroica – polo precario das condicións- actuación de Rafa Castro e Nito G.moro puxeron fin desta volta, ó traballo de investigación e divulgación neste lugar.

Mais esta laboura non ten feito mais que comezar. Novas actividades xa cocen na pota da SAGA e novas liñas de investigación e divulgación dan, silandeiramente, os seus primeiros pasos.
Até breve, pois.


Vídeo

Alborada no petróglifo das Covas Rubias

A primeira luz do sol ilumina, na mañá do día de San Bartolomeu os sucos, ferradas e demais motivos do petroglifo chamado das Covas Rubias.
Hoxe rematan, polo de agora, as actividades ó redor desta valiosa estación arqueolóxica. Nas xuntanzas celebradas por iniciativa da SAGA cos veciños estableceuse un protocolo de actuación encamiñado á incorporación deste senlleiro elemento patrimonial ó corpus de contidos dispoñibles nesta parte do Val do Támega. O feito de que o petróglifo non fose visible, xa que debeu ficar soterrado de xeito natural pola erosión da ladeira na que está situado, fixo que ninguén soubese da súa existencia até o intre actual. non estaba pois na memoria de ningunha persoa coñecida até o de agora; nin pola SAGA nin polos propios veciños.
A súa reaparición concitou, iso si, un renacido interese polo coñecemento e estudo do patrimonio local. Agradecemos dende a SAGA a colaboración prestada á nosa labor por parte dos veciños como o señor Martín Salgado de Nocedo do Val ou Ester e Cristina da asociación de veciños de Vences.
Igualmente agradecemos os voluntarios que nestes días teñen feito innumerables accións de coordinación e mediación en xeral, ademais de poñer o seu traballo ó dispor do equipo de investigación do proxecto. Amigos Reigada, Rafa C., Nito e Nipis: unha honra para nos ter contado co voso esforzo.
O importante pois, é que consideramos establecida unha nova rede orientada á colaboración, onde non a había e que será útil na activación do tecido social da zona, todo elo catalizado pola presenza dunha “pedra con riscos”. Isto é a maxia das pedras.
Seguimos avante.


Vídeo

Proxecto Alto Támega. Petróglifo Covas Rubias. Día 3º

Continua o traballo nesta estación coñecida como as Covas Rubias, dada a proximidade con esta antiga zona mineira do coto de Arcucelos. O equipo de arqueólogos e voluntarios traballou arreo baixo unhas condicións extremas de calor e sequedade ambiental. Perto de 40º C, incendios por toda a contorna, ataques dos habitantes actuais da estación arqueolóxica e moita tarefa por diante son os principais referentes do equipo.

Segue o proceso de marcaxe e documentación do panel granítico que estase a revelar como o que prometía. Un petróglifo espectacular. Comezou tamén o traballo nocturno, xa que resulta conveniente por varias razóns. A luz artificial axuda a reproducir as condicións mais aproximadas ás mellores para distinguir os trazos de maneira que resulten incluídos aqueles que estén perfectamente constatados e non os meramente aparentes. Agradecemos ó Concello de Monterrei a posta a disposición dos medios necesarios para producir luz artificial no medio do monte e poder traballar durante a noite.

A intervención adquire corpo e o traballo feito xa luce inda que falla moito para que poidamos chegar a comprender o contexto desta, sen dúbida xa, senlleira manifestación  da sociedade que a fixo posible. Unha comunidade que debeu probablemente, participar dun complexo universo simbólico no que mesmo sen comprendelo, podemos inda percibir a súa sofisticación.

No primeiro intre apenas unha coviña, tamén denominadas ferradas, era perceptible sobre o bloque de pedra.

No primeiro intre apenas unha coviña, tamén denominadas ferradas, era perceptible sobre o bloque de pedra.

Zona das Covas Rubias, nas abas do Monte Meda. O petróglifo que toma o nome delas está no lombeiro á esquerda da imaxe.

Zona das Covas Rubias, nas abas do Monte Meda. O petróglifo que toma o nome delas está no lombeiro á esquerda da imaxe.

2º video, cas imaxes diurnas e noturnas desta xornada.


PROXECTO ALTO TÁMEGA. COMEZOU O TRABALLO DE CAMPO.

Aproximación ó coñecemento do Alto Támega.

Hoxe comezaron as actividades relacionadas ca adquisición dun mellor nivel de coñecemento sobre a prehistoria recente do Val do Alto Támega, Ourense.

Imaxe

Petróglifo das Covas Rubias. Detalle. Foto SAGA.

Onte tivemos unha reunión informativa con veciños de Laza Monterrei, Castrelo, Verín e contorna en xeral.

1174568_501581723267898_70181431_n
Miguel Losada e Beatriz Comendador

Con esta primeira actividade tentamos “sintonizar” ou afinar o gran instrumento que vai xurdir da sinerxia entre a sociedade deste val, e os especialistas.  Uns dominan os espazos físicos. Os segundos son os “señores do Tempo”. Todos sumamos xa que a comunidade, calquera comunidade, ten que ser mais que a suma das súas partes ou probablemente xa non será.

533756_501581653267905_1052579129_n

Imaxe

Petróglifo das Pisasiñas. Detalle. Laza. foto SAGA

Na SAGA pensamos que esta é a maneira de acadar o obxectivo de que cada esforzo realizado signifique un paso cara un bo destino. Ó igual que no proxecto do castro de mallou ou no espazo dos Sete camiños, velaiquí andamos de novo. Aprendendo e documentando todo aquilo que vai a prol da Cultura de Galicia.

O equipo de traballo da U. Vigo ten como base das súas intervencións o albergue do Concello de Castrelo do Val.  Eis un vídeo sobre o traballo do primeiro dia.

Eis un resumo do proxecto.

O Grupo de Estudos en Arqueoloxía, Antigüidade e Territorio (GEAAT) da Universidade de Vigo inicia o proxecto Alto Támega: Accións na Paisaxe Patrimonial.

O proxecto Alto Támega: Accións na Paisaxe Patrimonial, é un proxecto interdisciplinar dun conxunto de profesionais da Arqueoloxía, da Xeografía Física e das Ciencias e Técnicas Historiográficas pertencentes ao Grupo de Estudos en Arqueoloxía, Antigüidade e Territorio (GEAAT) e ao Grupo de Historia Medieval e Ciencias e Técnicas Historiográficas, ambos da Universidade de Vigo. Conta coa colaboración activa do tecido asociativo cultural da comarca, como representa a Asociación Cultural Alto Támega e a  Sociedade Antropolóxica Galega.

O proxecto se formaliza mediante a intervención en catro temáticas que reflicten a relación entre a paisaxe natural e cultural do curso alto do Támega e que se concretan en catro accións concretas:

1.ºA paisaxe rupestre. ACCIÓN 1:O estudo, rexistro e posta en valor dos petróglifos do Penedo das Pisadiñas (Laza) e Covas Rubias (Monterrei).

2º. A paisaxe da Prehistoria Recente. ACCIÓN 2:A revisión e estudo territorial dos xacementos da Prehistoria Recente do val do río Támega (concellos de Laza, Castrelo do Val, Monterrei, Verín e Oimbra)

3º. A paisaxemineira: patrimonio industrial xeolóxico e mineiro. ACCIÓN 3:Unha primeira aproximación documental ao estudo do patrimonio industrial xeolóxico-mineiro da zona, especialmente referido ás minas de Arcucelos e Vilameá.

4º. A paisaxe cultural: identidade e recursos patrimoniais. ACCIÓN 4: A proxección destes recursos mediante accións de dinamización social e cultural en colaboración con diversas asociacións e entidades, concretamente a Asociación Cultural Alto Támega e aSociedade Antropolóxica Galega, que están a revitalizar, dinamizar e protexero patrimonio natural e cultural ata o de agora descoñecido.

O proxecto incorpora metodoloxías de rexistro tridimensional da arte rupestre, ou a realización dun estudio piloto multidisciplinar sobre as cavidades presentes nas rochas,así como unha diagnose do seu estado de conservación, valorando unha serie de parámetros naturais e antrópicospara a estimación dos riscos e grado de vulnerabilidade ao que están sometidos estes xacementos arqueolóxicos.

O proxecto insértase nun modelo de traballo comunitario en conxunto coa comunidade local e entidades diversas, tanto na construción do coñecemento como na súa difusión. Ao tempo, apoia á liñas de traballo de novos investigadores vinculados ao GEAAT.

Con esta actuación trátase de fomentar e potenciar o coñecemento dos recursos patrimoniais deste val e contribuír á súa valoración e conservación, procurando o desenvolvemento social e económico da provincia de Ourense.

A intervención arqueolóxica estará dirixida polo arqueólogo e investigador predoutoral da área de Prehistoria, Félix González Insua.

O estudo morfométrico das cavidades será realizado por Elena de Uña, Profesora Titular da área de Xeografía Física, especialista en paisaxes graníticos.

A diagnose do estado de conservación e estimación do risco ao que están sometidos os petróglifos aplicará a metodoloxía recentemente desenvolvida por Iria Sinde Vázquez, no seu traballo de remate do Máster en Tecnoloxías para a Protección do Patrimonio Cultural Inmoble da Uvigo.

A coordinación da aproximación documental ao patrimonio xeolóxico e mineiro será coordinada por Beatriz Vaquero Díaz, Profesora Contratada Doutora da Área de Ciencias e Técnicas Historiográficas.

Obxectivos do proxecto:

•      Potenciar o coñecemento dos recursos patrimoniais do val do Támega e contribuír á súa valoración e conservación, completando a ampla oferta natural xa existente, procurando a transferencia e o desenvolvemento social e económico desta comarca da provincia de Ourense.

•      Estudo interdisciplinar de dous conxuntos de gravados rupestres/petróglifos dunha comarca que se sitúa fora do ámbito tradicionalmente tratado nos estudos sobre a arte rupestre galega.

•      Deseño dun protocolo de campo utilizando técnicas morfométricas e estatísticas co obxectivo de crear unha diagnose das cavidades de orixe humano e/ou natural presentas nas rochas, como paso previo ao emprego de datacións absolutas sobre as mesmas.

•      Revisión dos datos das catalogacións dos xacementos da comarca e incorporación de novos xacementos ó Inventario de Xacementos Arqueolóxicos da Xunta de Galicia e ós catálogos de bens a conservar dos diferentes Plans Xerais de Ordenación Municipal dos concellos da comarca.

•      Diagnose do estado dos diferentes xacementos do val do Támega e determinación das medidas a tomar polas diferentes administracións para garantir a súa correcta protección e conservación.

•      Obtención dunha primeira aproximación ós patróns de ocupación da paisaxe no val do Támega na Prehistoria Recente de Galicia. Caso de estudio en apoio á Tese Doutoral “Da paisaxe monumental á paisaxe fortificada na Prehistoria Recente do noroeste ibérico” realizada por Félix González. Apertura de liñas de investigación para traballos académicos.

•      Estudo das posibilidades de posta en valor de outros elementos do patrimonio cultural en futuras actuacións sobre este territorio, como o patrimonio industrial xeolóxico-mineiro.

•      Fomento da sinatura de convenios de cooperación educativa para a realización de prácticas para alumnos interesados do Campus de Ourense, especialmente da Facultade de Historia.

•      Apoio e resposta ás asociacións culturais interesadas na revalorización do patrimonio cultural e arqueolóxico da comarca e que canalizan as demandas do tecido socioeconómico no que están insertas… ”

Imaxe

Recomendamos visitar as páxinas   http://verin-natural.blogspot.com.es/  e  http://rexiomontanos.blogspot.com.es/ colaboradoras neste proxecto e  tamén da SAGA. Nelas poderedes ver como é o Val do Támega, o seu mundo complexo e fascinante, unha manifestación cultural e natural propia e singular que fala da amplitude e fondura da cultura de Galicia e do seu medio ambiente.

Word ca imaxe do área de estudo

O Val do Támega